Πέμπτη, 10 Σεπτέμβριος 2026
Eίχα την τύχη να γνωρίσω, από τα παιδικά μου χρόνια, έναν από τους σημαντικότερους διανοούμενους της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, καθώς τον συνέδεε μακροχρόνια φιλία με τους γονείς μου. Μετέπειτα, ως φοιτήτριά του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, το αποτύπωμα των διαλέξεών του υπήρξε βαθύ και διαχρονικό, καθώς είχε το σπάνιο χάρισμα να σε οδηγεί κάθε φορά σε μια ουσιαστική διαδικασία κριτικού αναστοχασμού. Θυμάμαι χαρακτηριστικά τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά να δηλώνει στο αμφιθέατρο του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης: «Δεν υπάρχει Πολιτική Επιστήμη», κλονίζοντας τις μέχρι τότε βεβαιότητές μου (αυτή ήταν, προφανέστατα, και η πρόθεσή του). Ο ίδιος εννοούσε βέβαια ότι η γνώση είναι ενιαία και η εξειδίκευση σε επιμέρους επιστημονικά πεδία αποτελεί φαινόμενο της νεωτερικότητας. Το έργο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά δύσκολα μπορεί να ενταχθεί στα όρια ενός και μόνο επιστημονικού πεδίου. Ανήκε σε εκείνους τους σπάνιους διανοούμενους μιας παλαιότερης γενιάς που, με το ξεχωριστό βάθος και εύρος των γνώσεών τους και τη σφαιρικότητα της οπτικής τους, προχωρούσαν σε μια κριτική σύνθεση της ιστορίας με την κοινωνιολογία, την πολιτική επιστήμη και τη μελέτη της οικονομίας. Ο Τσουκαλάς στο έργο του υιοθέτησε μια μακροσκοπική οπτική, διερευνώντας τη συγκρότηση και τον μετασχηματισμό των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών δομών στην Ελλάδα και, κυρίως, τις σχέσεις αλληλεξάρτησης μεταξύ τους. Στα βιβλία του «Εξάρτηση και Αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922)», «Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος», «Κράτος, Κοινωνία, Εργασία» είναι εμφανείς οι μαρξιστικές καταβολές της θεωρητικής του σκέψης, καθώς και οι επιρροές που δέχθηκε από τη «θεωρία της εξάρτησης». Ποτέ, όμως, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν υιοθέτησε μια εύκολη και μηχανιστική μεταφορά στην ελληνική κοινωνία θεωριών που είχαν. Η τελική αποτίμηση του έργου αυτού, που είναι τεράστιο, πολυσχιδές και καταλυτικό για την ιστορία της σύγχρονης σκέψης, θα αρμόζει. Ο κ. Στάθης Γουργουρής είναι καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Κοινωνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης. διαμορφωθεί διεθνώς. Αντίθετα, έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στο ειδικό εθνικό, ιστορικό, και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο, προχωρώντας σε νέες θεωρητικές επεξεργασίες και νέα εννοιολογικά εργαλεία (π.χ. η έννοια της «πολυσθένειας»). Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ανήκε σε μια πολιτική γενιά που γαλουχήθηκε μέσα στην πολιτική κουλτούρα του Μάη του '68 και, κατά συνέπεια, στην ισχυρή πεποίθηση ότι η υφιστάμενη κοινωνία μπορεί να αλλάξει. Μπορεί οι πρόσφατες παγκόσμιες εξελίξεις να κλόνιζαν την αισιοδοξία του, ωστόσο εκείνος διατηρούσε την ελπίδα του, πιστεύοντας ότι το μέλλον παραμένει πάντα ανοιχτό. Θα ήθελα να κλείσω αυτό το σύντομο κείμενο με μια πιο προσωπική αναφορά. Γιατί, πέρα από όλες τις άλλες διαστάσεις της προσωπικότητάς του, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς που γνώρισα παρέμεινε από την αρχή μέχρι το τέλος βαθιά και συγκινητικά ανθρώπινος.
*Η κ. Μαριλένα Σημίτη είναι Kαθηγήτρια Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.
*Το άρθρο περιλαμβάνεται στο Αφιέρωμα του "Βήματος της Κυριακής" (23/8/2026) με τίτλο: Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (1937-2026) - «Αποχαιρετισμός σε έναν σπάνιο διανοούμενο».
