Τρίτη, 18 Ιούνιος 2019

Αναπτυξιακό πρότυπο και Χρηματιστήριο

Ένα ιδιότυπο – και ευχάριστο, αν μη τι άλλο για να εκτονώσει την ένταση των ημερών! – διανοητικό πινγκ-πονγκ παίχτηκε ανάμεσα σε Γιάννη Στουρνάρα και Ευκλείδη Τσακαλώτο στην παρουσίαση μελέτης του ΙΟΒΕ για την «Χρηματοδότηση μέσω της χρηματιστηριακής αγοράς και το νέο αναπτυξιακό πρότυπο της Ελλάδας». Οι επενδύσεις ή η αύξηση των αποταμιεύσεων προηγούνται στον αναπτυξιακό κύκλο (κότα και αυγό, «θα τρίζουν τα κόκκαλα των καθηγητών σου»); Πώς θα προχωρήσει η αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας του Δημοσίου («Μα τα κάνουμε! [τα διαρθρωτικά, κτηματολόγιο/χρήσεις γης]. Έχεις μείνει πίσω»); Δεν θα ΄πρεπε να μας κρύψει την ουσία.
Γιατί ουσία υπήρχε. Η εικόνα που δίνει για τις επενδύσεις – τις επιχειρηματικές – στην Ελλάδα η μελέτη του ΙΟΒΕ θα όφειλε να είναι αφυπνιστική: από κορύφωση στα 64,9 δις ευρώ το 2007 (δηλαδή ένα 25,9% του τότε υψηλού μας ΑΕΠ...) , βρισκόμαστε «δραματικά χαμηλότερα» (sic), στα 20,2 δις ευρώ το 2015 (δηλαδή στο 10,9% ενός ΑΕΠ που μάλιστα έχει χάσει το 1/4 του προ κρίσης ύψους του).
Καθώς λοιπόν είναι «αδύνατη, λόγω δημοσιονομικής προσαρμογής, η επίτευξη ανάπτυξης μέσω της αύξησης των δημοσίων δαπανών, καταναλωτικών και επενδυτικών» (η ευγενική διατύπωση είναι της μελέτης του ΙΟΒΕ) και καθώς οι τράπεζες έχουν στερέψει ολότελα λόγω απόσυρσης του 1/3 των καταθέσεων και της εγκατάστασης των NPLs/ «κόκκινων δανείων» στην στρατόσφαιρα και δεν προβλέπεται να επανέλθουν ούτε σε δυο ούτε σε πέντε χρόνια (εδώ όλες οι διατυπώσεις δικές μας!) «κάτι» πρέπει να γίνει. Κάτι διαφορετικό.
Από δω και πέρα, η διάγνωση ΙΟΒΕ περνά προς υπόδειξη θεραπευτικής αγωγής με γνώριμη – θα΄λεγε κανείς αυτονόητη – προσέγγιση: αλλαγή παραγωγικού προτύπου με στροφή σε διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες (που θα φέρουν «βελτίωση συμβολής του εξωτερικού τομέα, κυρίως από αύξηση των εξαγωγών»), υποχώρηση της καταναλωτικής δαπάνης ως συντελεστή της ελπιζόμενης ανάπτυξης (κατά παράξενη ειρωνεία, το κλείσιμο του 2017... δικαιώνει αυτήν την τοποθέτηση) και «προτεραιότητα στις επιχειρηματικές επενδύσεις που διατηρούν και βελτιώνουν την παραγωγική δυναμικότητα της οικονομίας». Αυτό όμως μας ξαναπάει στο αρχικό σημείο: χρειάζονται πόροι. πόροι στο τραπεζικό σύστημα δεν υπάρχουν. άρα τι κάνουμε; Εδώ, η υποδεικνυόμενη στροφή είναι να αξιοποιηθούν περισσότερο οι δυνατότητες χρηματοδότησης μέσω Χρηματιστηρίου, και τούτο υπό τριπλή έννοια:
(α) Εγχώριες αποταμιεύσεις (αναζητούνται, εν μέσω capital controls, κυνηγιού του ρευστού, αποθάρρυνσης της επιστροφής κεφαλαίων μέσω Πόθεν Έσχες κοκ...) να στραφούν σε επιχειρηματικές επενδύσεις.
(β) Επενδυτικοί πόροι να προσελκυσθούν από το εξωτερικό (όχι μόνον, δηλαδή, ως ΑΞΕ /άμεσες ξένες επενδύσεις που παραμένουν η Μεγάλη Λευκή Ελπίδα, αλλά και μέσα από την χρηματιστηριακή αγορά, ιδίως με αυξήσεις κεφαλαίου ή συμμετοχή σε ομολογιακά προϊόντα).
(γ) Ενίσχυση του τραγικά αδύναμου και «κουτσού» ασφαλιστικού συστήματος (με την αποδοχή του 3ου πυλώνα/της ατομικής ασφάλισης και σοβαρότερη προσέγγιση του 2ου πυλώνα/της προσχηματικής έως τώρα ομαδικής – επαγγελματικής ασφάλισης).
Από την ιστορική-αναλυτική προσέγγιση της πρόσφατης πορείας του Χρηματιστηρίου Αθηνών, που από κεφαλαιοποίηση κοντά στα 200 δις στα μέσα του 2007 βρέθηκε στα 100 το φθινόπωρο του 2009, κάπου κοντά στα 25 δις την άνοιξη του 2012, ξεπέρασε τα 70 δις εκεί προς το 2014 για να πάει κάτω από τα 50 στα μέσα του 2016, με τους ξένους κάποια στιγμή (στα μέσα του 2013) να έχουν την μικρότερη έκθεση αλλά εν συνεχεία να ξαναπαίρνουν πάνω τους περισσότερο από 50% της κεφαλαιοποίησης, θα μας επιτραπεί να πούμε ότι ένα προκύπτει: η πολιτική/politics και πολιτικά επηρεαζόμενη/policy-based κίνηση είχε επικρατήσει. Μονίμως.
Αν λοιπόν, ΑΝ υποτεθεί ότι πορευόμαστε προς ένα νέο πρότυπο ανάπτυξης – με προϋποθέσεις/κινητήριες επιρροές/drivers την απλοποίηση και σταθερότητα φορολογίας (αφήνουμε την οπτασία μείωσης φορολογικών συντελεστών για τα ωραία βράδια, δίπλα στο τζάκι...) την ολοκλήρωση διαρθρωτικών αλλαγών και τις ιδιωτικοποιήσεις σε κλάδους με υπόσχεση δυναμικής (ενέργεια, μεταφορές, logistics) – το ερώτημα είναι πώς όλα αυτά χρηματοδοτούνται. Πάλι. Με μείωση μέσω της αγοράς της υψηλής/υπερυψηλής μόχλευσης-δανειακής έκθεσης που υπάρχουν σε κλάδους όπως τα ξενοδοχεία, τρόφιμα-ποτά, βασικά μέταλλα. με ενίσχυση με υγιέστερο μείγμα χρηματοδότησης των αναπτυξιακά υποσχόμενων άλλων δραστηριοτήτων.
Τα εργαλεία δεν λείπουν: από τα παραδοσιακά που είναι αυξήσεις κεφαλαίου ή/και η ανάπτυξη των εταιρικών ομολόγων, μέχρι τις τιτλοποιήσεις απαιτήσεων, την έκδοση warrants (που, βέβαια, «τσουρούφλισαν» όσους μπήκαν στις ανακεφαλαιοποιήσεις των τραπεζών με αυτά ως εργαλείο) τα εισηγμένα επενδυτικά κεφάλαια/private equity. Αλλά και την Εναλλακτική Αγορά για τις ΜμΕ.
Ωραία η ανάλυση ΙΟΒΕ. Ωραία τα εργαλεία. Αλλά... πότε και πώς αναπτύσσονται;

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 23/3/2018.

Μιλώντας για Κανονιστική Συμμόρφωση

Πριν λίγες μόλις βδομάδες – στην ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ της 26ης Φεβρουαρίου – είχαμε παρουσιάσει απ' αυτήν την στήλη την προβληματική της συμμόρφωσης των επιχειρήσεων στις επιταγές του GDPR (του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων), που η απειλητική δεσμευτικότητά του αρχίζει τέλη Μαϊου και ήδη προξενεί αναταράξεις. Σήμερα, θα καλέσουμε τον αναγνώστη να πάρει μια βαθύτερη ανάσα και νάρθει να ξεναγηθεί στην ευρύτερη ζούγκλα της Κανονιστικής (και Δεοντολογικής) Συμμόρφωσης. Κι αν η συμμόρφωση στον GDPR έχει/πρέπει να έχει πλοηγό, τον DPO (τον Υπεύθυνο Προστασίας Δεδομένων) , η πορεία στην Κανονιστική Συμμόρφωση χρειάζεται περισσότερη και προετοιμασία και αυτοπειθαρχία/αυτοοργάνωση.
Οταν κανείς ακούει για Κανονιστική και Δεοντολογική Συμμόρφωση, έστω και στην αγγλική εκδοχή Compliance & Ethics, εύλογα αισθάνεται ότι κάτι μπλεγμένο, απειλητικό και κοστοβόρο ελλοχεύει. Για να ξεκινήσει λοιπόν την πορεία, αξίζει να έχει κατά νουν την ατάκα που δανειστήκαμε από τον Γιάννη Αψούρη, Γεν. Διευθυντή Νομικών Υπηρεσιών των ΕΛΠΕ (με αφορμή την περίπτωση του DPO, του υπεύθυνου προστασίας προσωπικών δεδομένων) σχετικά με το τι μπορεί να σημάνει η ... μη-συμμόρφωση: «If you think compliance is costly, wait and see what the cost of non-compliance can be!».
Πάντως, προ ημερών, με αφορμή την παρουσίαση ενός συλλογικού τόμου/αληθινού βιβλίου αναφοράς που μόλις κυκλοφόρησε από την Νομική Βιβλιοθήκη (κοντά στις 600 σελίδες, πάνω από μια ντουζίνα συγγραφέων) «Compliance & Ethics: Κανονιστική και Δεοντολογική Συμμόρφωση Επιχειρήσεων» παρουσιάστηκε διεξοδικά εκείνο που στην ουσία είναι το «Doing Business στην σύγχρονη, παγκοσμιοποιημένη οικονομία». Όπου το να λειτουργείς και μόνο, απαιτεί συμμόρφωση σε ένα ευρύτατο πλέγμα κανόνων – από εκείνους που αφορούν το ξέπλυμα χρήματος και την κεφαλαιαγορά ή την προστασία των προσωπικών δεδομένων και μέχρι την τήρηση περιβαλλοντικών κανόνων ή κανόνων υγείας. Ιδού μια συνεκτική περιήγηση:
Ο καθηγητής της Οικονομικής των Επιχειρήσεων στο ΕΚΠΑ Παναγιώτης Αλεξάκης περιέγραψε τους κινδύνους: «επιβολή προστίμων από τις εποπτικές αρχές (οικονομικό κόστος)• δυσφήμιση του οργανισμού, η οποία δύσκολα αποτιμάται αλλά και μπορεί να αποδειχτεί καταστροφική σε κάποιες περιπτώσεις• ενδεχόμενη προσωπική ευθύνη για εργαζόμενους, διευθυντικά στελέχη και μέλη Δ.Σ.• ενδεχόμενη ζημία για τους επενδυτές, πελάτες, μετόχους• πιθανή δημιουργία κλίματος αβεβαιότητας στην κεφαλαιαγορά/αγορά (γενικότερα)».
Ενώ ο συνάδελφός του Μιχαήλ-Θεόδωρος Μαρίνος, από την Νομική του Δημοκρίτειου, συμπλήρωσε την εικόνα «Η κανονιστική συμμόρφωση δεν εξαντλείται στους νομικούς κανόνες. Σε αυτούς προτίθενται πλευρές της διοίκησης επιχειρήσεων και της ηθικής σε μια επιχείρηση [...] Κατά κανόνα απαιτείται tone from the top, άρα σαφής και ανεπιφύλακτη αποδοχή της κανονιστικής συμμόρφωσης ως προς τους δυο άξονες από την ίδια την εταιρική διοίκηση».
Ο Στάθης Μίχος, Διευθυντής Νομικών Θεμάτων της Pfizer Hellas, μιλώντας από έναν εκ των πλέον ρυθμισμένων κλάδων - του φαρμάκου - παρομοίωσε τον δικηγόρο που έχει να καταπιαστεί μ' αυτήν την θεματική που συνεχώς επεκτείνεται με «σύγχρονο Σίσυφο»: χρειάζεται να ανεβάσει την συνολική compliance στην κορυφή - αλλ' εν συνεχεία και να την διατηρήσει εκεί. Η κατάρτιση κωδίκων δεοντολογίας, αλλά και η εις βάθος εκπαίδευση και ουσιαστική ευαισθητοποίηση των στελεχών έχει γίνει πλέον - για τις μεγάλες επιχειρήσεις, ιδίως με διεθνές footprint - αναπόσπαστο μέρος του επιχειρείν. (Βέβαια, υπάρχει και η προσέγγιση «όχι κώδικες, απλώς common sense!». Όμως, όπως έχει καταγραφεί και από τους διεθνείς φορείς των νομικών των επιχειρήσεων, η τάση είναι όλο και περισσότερο προς την νομοθετική ρύθμιση).
Τέλος, ο συντονιστής του τόμου Αργύρης Οικονόμου, Νομικός Σύμβουλος της ΔΕΗ, περιέγραψε πώς και στο βιβλίο αυτό και σε κάθε προσπάθεια προσέγγισης του θέματος της κανονιστικής συμμόρφωσης το ζήτημα είναι το πώς θα εκφράζεται και θα επεξηγείται η διαδικασία, ώστε να οδηγεί στην ουσιαστική αντίληψη. Δεν πρόκειται άλλωστε για προσέγγιση μόνον νομική, αλλά για συνειδητοποίηση που (οφείλει να) είναι ευρύτερη, να διαπερνά και τα τεχνικά και διοικητικά κλιμάκια. Να γίνεται αντιληπτή στην εταιρική ηγεσία.
Στην Ελληνική ιδίως περίπτωση, και μάλιστα των δημοσίων επιχειρήσεων, «η πιο άσχημη συνειδητοποίηση του τι σημαίνει compliance είναι η κλήση του Εισαγγελέα». Όμως, βαθμιαία, και η αγορά - και μάλιστα η διεθνής - απαιτεί και επιβάλλει την συμμόρφωση. Πρόκειται για μια συνειδητοποίηση που η κάπως Μεσογειακή νοοτροπία μας δεν την ενσωματώνει εύκολα: όμως, η λειτουργία στο σημερινό περιβάλλον την κάνει όλο και πιο αναπόδραστη. Οσοι καταφέρουν να την δουν θετικά – ακόμη και «ως μέρος του συγκριτικού τους πλεονεκτήματος» - θα είναι, ως φαίνεται, οι κερδισμένοι της φάσης αυτής.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 19/3/2018. 

Πίσω από τις αντιπαραθέσεις

Οι διοργανωτές του – ήδη 3ου – Οικονομικού Φόρουμ Δελφών μπορεί να είναι υπερήφανοι: όλες οι αντιπαραθέσεις, όλοι οι καυγάδες για το αύριο της Ελληνικής οικονομίας, για τις προοπτικές της (εδώ, «ένα βήμα πίσω»: τα προσωρινά στοιχεία για το ΑΕΠ του 2017 κατά την ΕΛΣΤΑΤ έγραψε +1,4%, δηλαδή κάτω κι από τον αναθεωρημένο στόχο του +1,6%, που νωρίτερα ήταν... 2,5-2,7%), για τις επιλογές μέλλοντος που πρέπει να γίνουν και τις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν (μετά από διαπραγμάτευση με τους «εταίρους» αλλά και συνεννόηση σε ανοιχτή γραμμή με το διεθνές σύστημα/τις «αγορές»), όλα αυτά διαμεσολαβήθηκαν στα πάνελ του Φόρουμ. «Καθαρή»/ «αυτοδύναμη» έξοδος ή προληπτική πιστοληπτική γραμμή/προληπτικό πρόγραμμα στήριξης; Ελάφρυνση χρέους και μεθόδευσή της (ανεξαρτήτως ονομασίας). Επιτήρηση μετά την λήξη του τρέχοντος Προγράμματος/Μνημονίου (πάλιν όπως κι αν βαφτισθεί).
Ας μην μας κατηγορήσει ο αναγνώστης για ραγιαδισμό/ωφελιμισμό , όμως θα ξεκινήσουμε την προσέγγισή μας από «τους ξένους». Και μάλιστα... εκείνους που μετράνε περισσότερο/ουσιαστικότερα.
Πρώτα, η κυρία Daniele Nouy Πρόεδρος του Εποπτικού Συμβουλίου του SSM, η οποία θα οδηγήσει στο αύριο των συστημικών τραπεζών που ελπίζεται να μην περιλάβει τέταρτη ανακεφαλαιοποίηση. Ρωτήθηκε - με κάπως ευθύ τρόπο - αν το γύμνασμα των τωρινών stress tests θάπρεπε να το βλέπουμε με άγχος ή με εμπιστοσύνη. Προτίμησε να δηλώσει ότι, καίτοι βρισκόταν στους Δελφούς, δεν θα' θελε να λειτουργήσει ως Πυθία! Όμως... δεν άφησε εντελώς «εκτός» το ενδεχόμενο να προκύψει από τα stress tests ζήτημα όχι όλων, αλλά μερικών μόνον συστημικών μας.
Ύστερα, ο Κλάους Ρέγκλινγκ του ESM (του φορέα δηλαδή που κουβαλάει, μαζί και με τον EFSF, το 60% του συνολικού Ελληνικού χρέους...), αφού πρώτα επανέλαβε ότι «το Ελληνικό χρέος πρέπει να καταστεί διαχειρίσιμο» (παραπέμποντας σε κάτι σαν ελάφρυνση, όμως επιμένοντας σε μεταρρυθμίσεις) αναφέρθηκε και στο τοτέμ της προληπτικής γραμμής. Πώς; Λέγοντας ότι κάτι τέτοιο «υπάρχει στην εργαλειοθήκη του ESM, αλλά δεν φαίνεται να χρειάζεται» .
Ελάτε τώρα να αρχίσουμε να τα προσγειώνουμε στους δικούς μας, δηλαδή στις απόψεις που διετύπωσαν Ελληνικές φωνές. «Απέναντι» στην D. Nouy, ο Νίκος Καραμούζης συνέπτυξε εκείνους τους παράγοντες που στηρίζουν την εκδοχή ευνοϊκής έκβασης των stress tests: Και η Ελληνική οικονομία περνάει σε φάση ανάπτυξης (βέβαια... σιγά-σιγά, το είπαμε ήδη). Και τα NPL των συστημικών παραμένουν μεν βαριά, αλλά βρίσκονται σε υποχώρηση (οι πλειστηριασμοί ή μάλλον η απειλή τους, φέρνουν στα γκισέ των τραπεζών αρκετούς «κοκκινισμένους» για ρυθμίσεις). Και τα πρό-προβλέψεων κέρδη, της τάξεως των 4 δις ετησίως (με προοπτική ομαλής συνέχισης στην τρέχουσα 3ετία) δίνουν στις συστημικές τράπεζες συνολικά μιαν ανάσα - πέρα από τους συμπαθέστατους δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας που αυτές διαθέτουν (πλην όμως ,εν πολλοίς βασιζόμενους στον αναβαλλόμενο φόρο...). Και από μιαν κορύφωση της εξάρτησης από τον ELA, στα 86 δις το 2015, έχουμε πλέον βρεθεί κοντά στα 16 δις ευρώ. Ούτε ο Ν. Καραμούζης μάσησε φύλλα δάφνης ακούγοντας τα νερά της Κασταλίας, αλλά έναν χρησμό τον έδωσε!
Πάμε όμως γρήγορα-γρήγορα στα περί προληπτικής γραμμής στήριξης, γιατί εδώ από Ελληνικής πλευράς έπεσε το βαρύ πυροβολικό. Ο Αλέξης Τσίπρας το πήρε με βάση ότι «δεν [θα] έχουμε την ανάγκη κανενός τρίτου για να σταθούμε στα πόδια μας». Με αυτή την λογική, άλλες προσεγγίσεις «όπως π.χ. η προσφυγή σε προληπτική γραμμή πίστωσης, σεβαστές μεν – αλλά δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές αφ' ης στιγμής συνεπάγονται νέες δεσμεύσεις και διαιώνιση της επιτροπείας». Ο Γιάννης Δραγασάκης το έφερε αλλιώς: «δεν χρειάζονται νέες θερμοκοιτίδες». Ακόμη ευθύτερος ο Φρ. Κουτεντάκης, ήδη αναληφθείς στο Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής... Απέναντι, ο Γιάννης Στουρνάρας – αφού έψαλε παιάνα για την «τεράστια πρόοδο» της οικονομίας: δεν σημειώθηκε! – επανέφερε ως σύσταση «να μην αγνοηθεί η προληπτική γραμμή πίστωσης» ώστε να μην υπάρξει επίπτωση στο κόστος δανεισμού των τραπεζών. Πιο έντονα πολιτικά, συμπαρατάχθηκε ο Βαγγέλης Βενιζέλος. Πιο παραινετικά, ο Κώστας Σημίτης προβλέποντας αλλιώς «εκ νέου προσφυγή στον ESM».
Πολλοί άλλοι παρενέβησαν. Να επισημάνουμε τον Μιχάλη Σάλλα, ο οποίος δεν ανηφόρησε μέχρι Δελφούς/Αράχωβα/Ιτέα όπου είχαν ακροβολισθεί οι σύνεδροι και συζητητές, αλλ' έκανε την παρέμβασή του μέσω ΑΠΕ. Το κυριότερο: «η ύπαρξη προστασίας μέσω προληπτικής πιστωτικής γραμμής οδηγεί τελικά σε χρήση της». Βαρύ!
Α, ναι, και τον Βαγγέλη Μυτιληναίο – αυτός από Δελφούς – που παρενέβη έμμεσα στην συζήτηση, με την έκκληση να σταματήσει έτσι όπως γίνεται, πρόωρα και διχαστικά, καθώς «η χώρα πρέπει να πάψει να γίνεται πρωτοσέλιδο»...

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 9/3/2018. 

Στον αστερισμό αξιολόγησης - και stress tests

Δεν πρόλαβε καλά-καλά να ξεκινήσει αυτή, η τέταρτη (και τελευταία, κατά τα συμφωνημένα) αξιολόγηση του Μνημονίου-3, να παραταχθούν οι κάμερες και οι – κάπως νωχελικές, πλέον – κλούβες έξω από το Χίλτον και να εγκαινιασθούν και πάλι τα μηντιακά στερεότυπα περί Τρόικας/Κουαρτέτου, περί αποχωρισμού από την Νάντια Βελκουλέσκου και αντικατάστασης από τον (Αμερικανό, πλέον) Πήτερ Ντόλμαν ως εκπρόσωπο του ΔΝΤ «το οποίο μένει ενώ φεύγει», και επανήλθαν οι γνώριμες αμφισβητήσεις.
«Δεν βλέπω πώς θα κλείσει αυτή η αξιολόγηση» ήταν το μόττο που ακούστηκε αρκετά. Με έμφαση στην κεντρικής προβληματικότητας υπόθεση των (ηλεκτρονικών πλέον, πλην ακόμη διστακτικών) πλειστηριασμών, οι οποίοι άλλωστε αποτελούν κατάλοιπο και της τρίτης αξιολόγησης όσο η Τρόικα δεν «χωνεύει» την διαπίστωση ότι – ήδη – η απειλή των πλειστηριασμών οδηγεί πολλούς δανειολήπτες σε συμβιβασμό. Με ακόμη πιο ευαίσθητη την αναφορά σε όσα εργασιακά παραμένουν προς ρύθμιση – εδώ όχι τόσο αιχμηρή η κουβέντα περί συλλογικών διαπραγματεύσεων, όσο η ουσιαστική προσέγγιση των όρων και της λειτουργίας της υποχρεωτικής διαιτησίας. Με επανερχόμενο το μέτωπο των ιδιωτικοποιήσεων, το οποίο «εκ μεταφοράς» θα καταλάβει και τον κλάδο της ενέργειας που έως τώρα λειτουργούσε ως ταμπού.
Θα μας επιτραπεί να πούμε ότι και θα κλείσει η τέταρτη αξιολόγηση – βέβαια προς Ιούνιο μεριά – και το Μεσοπρόθεσμο 2018-22 που θα την συνοδεύει κατ' ανάγκη θα μας προκύψει (Απρίλιο-Μάιο, αυτό), και τα 11,7 δις που συνοδεύουν αυτό το κλείσιμο του Προγράμματος δεν θα «κολλήσουν», όσο κι αν υπάρξει ένα κάποιο σούρσιμο όπως τώρα με τα 5,7+1 δις που κρέμονται από την τρίτη αξιολόγηση.
Ενώ λοιπόν η προσοχή θα στρέφεται – από αυτοματισμό – στην ιεροτελεστία της τέταρτης αξιολόγησης, πολύ πιο ουσιαστικά πράγματα θα προχωρούν. Ήδη μάλιστα προχωρούν, εντατικά, σε επίπεδο τεχνικό του EuroWorking Group (που αποδεικνύεται ότι λειτουργεί πολιτικότερα των πολιτικών) και στον ESM οι συνεννοήσεις και οι υπολογισμοί για τα μεσοπρόθεσμα μέτρα ελάφρυνσης/αναδιάταξης/ αναδιάρθρωσης (ο καθείς επιλέγει την διατύπωση που βολεύει πολιτικά...) του Ελληνικού χρέους. Το αν οι συνεννοήσεις αυτές θα περιλάβουν την λογική οροφής στην εξυπηρέτηση του χρέους με βάση την εξέλιξη του ΑΕΠ – για το οποίο ΑΕΠ το ΔΝΤ έχει σαφώς χαμηλότερες προβλέψεις απ' όσο οι Βρυξέλλες –, οροφής που την συνηθίσαμε ως «γαλλικό μηχανισμό», και πώς τελικώς θα επικυρωθούν από τα υψηλότερα κλιμάκια είναι ένα θέμα. Όμως το άλλο είναι αν αυτού του είδους τα μέτρα, θα συνδυαστούν (σε ενιαία συμφωνία) με δύο άλλα στοιχεία. Το ένα ήδη φαίνεται ότι θα είναι ο «υβριδικός» μηχανισμός επιτήρησης που θα ισχύσει για μετά την λήξη του τωρινού Προγράμματος Προσαρμογής/Μνημονίου-3. Ανεξάρτητα από την ελάχιστα διαφωτιστική επί της ουσίας συζήτηση περί «καθαρής», «αρκετά καθαρής» ή «αυτοδύναμης» εξόδου, το καίριο ζήτημα είναι αν τα στοιχεία ελάφρυνσης του χρέους θα αποκτήσουν λειτουργία τμηματική και με «αιρεσιμότητα»/conditionality. Γιατί αυτό θα ήταν το στοιχείο επιτήρησης που θα «δαγκώνει» στο μέλλον...
Εδώ ακριβώς έρχεται και μπαίνει στην μέση το άλλο. Όπως συνέβη και με άλλα Προγράμματα Προσαρμογής – πιο κοντινό μας, εκείνο της Κύπρου - , η ολοκλήρωση/έξοδος δεν σημαίνει ότι αποκλείει να μείνουν ανοιχτά κάποια προαπαιτούμενα. (Στην περίπτωση της Κύπρου, θυμίζουμε, έμεινε εκκρεμής η ιδιωτικοποίηση του εκεί ΟΤΕ/της CYTA, αλλά και η πολύ πιο βαριά «μεταρρύθμιση της δημόσιας υπηρεσίας» - αυτή είναι η Δημόσια Διοίκηση για την Κύπρο). Με λογική σκούπας, όσα προαπαιτούμενα μείνουν ανοιχτά από την τέταρτη αξιολόγηση, θα μπουν στην συνολική ρύθμιση του «μετά-την-έξοδο».
Αν για κάτι θα άξιζε να διατυπώνονται ανησυχίες αυτόν τον καιρό, είναι εκείνο το μέτωπο που είχε αιφνιδίως σιγήσει. Αναφερόμαστε στα stress tests των Τραπεζών, όπου οι παραδοχές «στρεσαρίσματος» που περιλαμβάνουν και την συνολική εξέλιξη του ΑΕΠ αλλά και τον ρυθμό ξεκοκκινίσματος που θα επιτυγχάνεται προβληματίζουν το ΔΝΤ, ήδη όμως και την ΕΚΤ! Και το μεν Ταμείο περιέρχεται βαθμιαία σε ζώνη πολιτικού χειρισμού. όμως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, όπως έδειξε το επεισόδιο Ντράγκι-Τσακαλώτου στο πρόσφατο Eurogroup, παρακολουθεί με εντεινόμενη νευρικότητα. Αντιλαμβάνεται η ΕΚΤ ότι η έκβαση των stress tests (και αυτών...) θα φέρει την σφραγίδα των δικών της μηχανισμών. Αντί λοιπόν η Κυβέρνηση να κοντράρεται με Γ. Στουρνάρα (μέσω Φραγκίσκου Κουτεντάκη) θα άξιζε να είχε προσέξει πώς, κατά τον εδώ κεντρικό τραπεζίτη – με Ντράγκι στο βάθος, φυσικά – όλη αυτή η ιστορία ενός προληπτικού προγράμματος στήριξης «βλέπει» και την διαθεσιμότητα πόρων για στήριξη των τραπεζών, αν ο μη γένοιτο κλπ.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" την 1/3/2018. 

Σημειωτόν με ενθαρρύνσεις

Το μόνο που δεν κρινόταν στο Eurogroup της περασμένης Δευτέρας, που κατά μεγάλο μέρος του ήταν αφιερωμένο στην Ελλάδα, ήταν η εκταμίευση της δόσης των 6,7 δις (τα 3,3 δις για εξυπηρέτηση αναγκών μέχρι τον Ιούνιο, τα 0,5 +1 δις για αποπληρωμή arrears του Δημοσίου προς ιδιώτες, το υπόλοιπο ως συνεισφορά στην δημιουργία του cash buffer ενόψει εξόδου στις αγορές). Εκείνο που βασικά κρινόταν ήταν η μετάβαση στην επόμενη μέρα, το «μετά».
Και όμως: επειδή το ένα από τα 2 προαπαιτούμενα (επί συνόλου, τελικώς, 110...) που βρέθηκαν εκκρεμή έφερε αντιμέτωπο τον Ευκλείδη Τσακαλώτο με τον Μάριο Ντράγκι, δόθηκε μεγαλύτερη σημασία σ' αυτό το επεισόδιο. Το ένα προαπαιτούμενο – η άρση των εκκρεμοτήτων για το Ελληνικό – αφορούσε την γνωμοδότηση του Συμβουλίου Επικρατείας: δύσκολα θα καταγγελλόταν το ΣτΕ για παρέλκυση! Το άλλο, η πορεία των πλειστηριασμών, είναι πιο βαρύ. Κυρίως όμως, για τον Ντράγκι/την ΕΚΤ είναι πρόκριμμα της σφραγίδας «Καλώς έχει» που αναμένεται για την ολοκλήρωση των stress tests των συστημικών τραπεζών χωρίς παρατράγουδα. Ο Ευκλείδης, όμως, γνωρίζοντας την πολιτική εκρηκτικότητα των πλειστηριασμών, θεώρησε επάναγκες να ανέβουν οι τόνοι. Όχι παράλογο, καθώς των υπολοίπων τα καλά λόγια αφθονούσαν – πριν ξεκινήσει το Eurogroup.
Το οποίο, κατά τα άλλα καταπιάστηκε με ζητήματα συνολικής αρχιτεκτονικής της Ευρωζώνης, με την υπόθεση της μετεξέλιξης του ESM σε μόνιμο μηχανισμό (εντός Ευρωπαϊκού θεσμικού συστήματος), σε Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο για να χρησιμοποιήσουμε την καθιερωμένη διατύπωση.
Ίσως η πιο λειτουργική διατύπωση να ήταν εκείνη του (ακόμη φρέσκου) Προέδρου του Eurogroup, του Πορτογάλου Σοσιαλιστή Μάριο Σεντένο. Το «οι Ελληνικές αρχές έχουν κάνει φοβερή δουλειά» ήταν ωραίο ως μελωδία, πάντως την ουσία την κουβαλούσε άλλο: «Ένα πρόβλημα της Ευρώπης φαίνεται να φθάνει προς το τέλος του [...] Μετά από οκτώ χρόνια Προγραμμάτων προσβλέπουμε στην ολοκλήρωσή τους. Αυτό αποτελεί σίγουρα εξαιρετικά νέα». Ο αναγνώστης βλέπει ήδη την άμεση διασύνδεση του Ελληνικού «μετά» με τους συνολικούς Ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς. Αλλά και η μετά την ολοκλήρωση του Eurogroup τοποθέτηση/tweet του Σεντένο «Καλά νέα για την Ελλάδα. Ανταποκρίθηκαν σε όλα τα συμφωνηθέντα» ικανοποίησε. Λιγότερο λειτουργική, αλλά πιο αξιοποιήσιμη στην εσωτερική πολιτική σκηνή – όταν ξεπεραστεί η λασπομαχία της Βουλής για το σκάνδαλο Novartis – η τοποθέτηση Μοσκοβισί: «[Θα] επιστρέψουμε στην Ελλάδα της ευημερίας, της ανάπτυξης και της πλήρους κυριαρχίας». Με, σχεδόν ντροπαλή, την προσθήκη του «φυσικά με μια επιτήρηση μετά-το-Πρόγραμμα/post-Programme προσαρμοσμένη στις ανάγκες της κατάστασης".
Η προσέγγιση του Ευκλείδη Τσακαλώτου, πριν την κόντρα με Ντράγκι,για επιδίωξη «όσο το δυνατόν πιο καθαρής εξόδου από τα Μνημόνια» με βάση ένα υπό προετοιμασία (σε ορίζοντα Απριλίου) «νέο στρατηγικό πλάνο, φιλικό στην ανάπτυξη και κοινωνικά ευαίσθητο [του οποίου] θα πάρουμε εμείς την ιδιοκτησία» , ταίριαζε αρκετά καλά με το κλίμα. Οπότε νομιμοποιούνταν να θεωρήσει «θέμα κυρίως τεχνικής φύσεως» την όποια συζήτηση «για πρόγραμμα επιτήρησης μετά την έξοδό μας αλλά και για το χρέος».
Θα μας επιτραπεί, όμως, να θεωρήσουμε ότι την ημέρα «καθοδήγησε» η τοποθέτηση του νέου ισχυρού άντρα του Eurogroup – του Γάλλου ΥΠΟΙΚ Μπρυνό ΛεΜαίρ καθώς η Γερμανία, εν αναμονή της έλευσης του Ολαφ Σολτς στην θέση Σόϊμπλε, παρίστατο δια του μεταβατικού Πέτερ Άλτμάιερ (που η ίδια η παρουσία του έδειχνε το διστακτικό τού Βερολίνου της εποχής) – ότι «δεν είμαστε μακριά από την οριστική ρύθμιση του ζητήματος του Ελληνικού χρέους». Με δεδομένη την συζήτηση για την «Γαλλικής έμπνευσης» πτυχή μιας ρήτρας ανάπτυξης στην όποια ρύθμιση για την εξυπηρέτηση του χρέους, η τοποθέτηση ΛεΜαίρ παρατηρήθηκε.
Ήδη, η παρασκηνιακή δραστηριότητα προχωρεί – ιδίως σε συνεννόηση με τον ESM – για το «μετά». Εδώ, σε συνέχεια και των επαφών Τσίπρα και Τσακαλώτου με Κριστίν Λαγκάρντ, πέρα από την υπόθεση της ρύθμισης για το Ελληνικό χρέος (που, θυμίζουμε, το ΔΝΤ σταθερά θεωρεί προϋπόθεση για να αποφανθεί επι της βιωσιμότητάς του...) άρχισε – επιτέλους! – και προσέγγιση του θέματος των υπέρογκων πρωτογενών πλεονασμάτων. Αυτά, που θα πρέπει να επαναληφθούν στα πλαίσια του Μεσοπρόθεσμου 2018-22, ήδη γίνεται αντιληπτό ότι πάνε να τσακίσουν την όποια επιτυχία. Το επιχείρημα ότι «και το Βέλγιο είχε επί δυο δεκαετίες πλεόνασμα άνω του 3%» σημαίνει λίγα: το Βέλγικο χρέος ήταν κυρίως στα χέρια Βελγικών τραπεζών, οπότε τα πλεονάσματα που το εξυπηρετούσαν, ανακυκλώνονταν στην οικονομία. Ενώ σ' εμάς...
Ε, λοιπόν και αυτή η διάσταση αρχίζει να έχει ακροατές στο Eurogroup.

Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 23/02/2018.

Κανονικότητα και παζάρι χαλιών

Με μια ευχάριστη επαναληπτικότητα, έρχονται και προστίθενται στις αποτιμήσεις της περασμένης χρονιάς οι τωρινές αναφορές σε βελτίωση του κλίματος στην Ελληνική οικονομία – δηλαδή, με την προοπτική λήξης του τρέχοντος Προγράμματος Προσαρμογής/Μνημονίου-3 σε λιγότερο από έξη μήνες, μετρήστε...
Τελευταία καταγραφή, εκείνη του Μηνιαίου Δελτίου Οικονομικής Δραστηριότητας του ΣΕΒ, απ' όπου δεν είναι μόνο ο Δείκτης Οικονομικού Κλίματος που βρίσκεται βελτιωμένος τον Ιανουάριο τόσο έναντι του κλεισίματος της περασμένης χρονιάς όσο και (πολύ πιο αισθητά) έναντι της ίδιας εποχής πέρσι, είναι και τα επιμέρους στοιχεία που τον απαρτίζουν. Έτσι, η βελτίωση στον δείκτη κλίματος προκύπτει από ενίσχυση των θετικών προσδοκιών και στην παραγωγή (στην βιομηχανία) και στην ζήτηση (στο λιανεμπόριο, που έδειχνε νέα ανησυχητική αμφιθυμία), ενώ ο μεγάλος ασθενής (οι κατασκευές) μειώνει την κατάθλιψη στην οποία έδειχνε να εγκαθίσταται.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, πάλι, η βελτίωση στον PMI, τον Δείκτη Υπευθύνων Προμηθειών στην μεταποίηση – που λειτουργεί ως πρόδρομο σημάδι για την εικόνα στον χώρο της παραγωγής: εδώ, τόσο οι εξαγωγές (η προσδοκία των εξαγωγών) όσο και η εγχώρια ζήτηση συντρέχουν. Εν τω μεταξύ και οι εξελίξεις στην μεταποίηση πήγαιναν ζωηρότερα (+6%) στο κλείσιμο της περασμένης χρονιάς απ' όσο στο σύνολο του 2017 (+3,1%), αλλά και στις εξαγωγές η τάση παραμένει ανοδική – και μάλιστα η αύξηση σε αξία (+7,9%) προηγείται της αύξησης κατ' όγκο (+5,1%) πράγμα που δημιουργεί πιο ευχάριστη προοπτική για ποιοτική, σε βάθος χρόνου, αναβάθμισή τους.
Αν κανείς έχει το θάρρος να σημειώσει και την καταγραφή – πάντα από τον ΣΕΒ – του γεγονότος ότι επιτέλους! έχουμε οριακά (έστω) θετικό ρυθμό πιστωτικής επέκτασης προς τις επιχειρήσεις, με φόντο βέβαια την αγωνιώδη προσπάθεια των τραπεζών να αντιμετωπίσουν τα ΝPLs τους, αληθινά νομιμοποιείται να βγάλει αναστεναγμό ανακούφισης: «Ουφ»! Η δε Κυβέρνηση – ας το πούμε ευρύτερα: οι αρμόδιοι για την χάραξη του καταλοίπου οικονομικής πολιτικής που παραμένει σε Ελληνικά χέρια – νομιμοποιείται να θεωρεί ότι ζει την επάνοδο σε κάτι σαν κανονικότητα.
Ενώ όμως και ο ΣΕΒ, και ευρύτερα ο επιχειρηματικός κόσμος, κάνει αυτές τις καταγραφές, δεν αργεί η συμπλήρωση: «Οι μεγάλες προκλήσεις παραμένουν!». Τις κωδικοποιούσε, μιλώντας σε Ευρωπαίους δημοσιογράφους, ο Θόδωρος Φέσσας: μεγάλο μέγεθος του Κράτους (που, προσθέτουμε λιγότερο ευγενικά, παρέμεινε και στο βάθος της κρίσης ενώ ήδη ενισχύεται), έλλειψη μεγάλων, οργανωμένων επιχειρήσεων και υψηλό ποσοστό αυτοαπασχολουμένων (εν μέρει συνέπεια του φορολογικού συστήματος), χαλαρή λειτουργία των θεσμών (αυτάρεσκα χαλαρή, όπως της Δικαιοσύνης: πάλιν δική μας η εξειδίκευση).
Εν τω μεταξύ το τσουρούφλισμα που γνώρισε το – πετυχημένο στην κόψη του ξυραφιού – ομόλογο των 3 δις στην ταραγμένη αγορά, όπου παρέμεινε να ταλαιπωρείται με ενίσχυση των αποδόσεων, αλλά συμπαρέσυρε και το 10ετές και το 5ετές Ελληνικό χαρτί ακόμη κι όταν τα υπόλοιπα κρατικά ομόλογα επανέρχονταν, θάπρεπε να έχει (αν μη τι άλλο) δημιουργήσει επιφυλακτικότητα. Αντί γι αυτό, εκείνο που βλέπουμε είναι συνεχιζόμενα τζαρτζαρίσματα μεταξύ αφενός Ευκλείδη Τσακαλώτου (αλλά και Αλέξη Τσίπρα) που επαναφέρουν στην πολιτική διατύπωση του αιτήματος/ζητούμενου για καθαρή έξοδο (επανήλθε πάλι ο όρος αντί του πιο προσεκτικού «αυτοδύναμη»...) με την λήξη του Προγράμματος και όσων αφετέρου (με Γιάννη Στουρνάρα, ο οποίος βάλλεται συστηματικότερα παρά ποτέ πλέον, στην πρώτη γραμμή) συνιστούν την ύπαρξη/εξασφάλιση κάποιου αλεξίπτωτου για τα επόμενα βήματα. Για όποιον προσέχει τις λεπτομέρειες: και εδώ η διατύπωση σκλήρυνε: αντί για «προληπτικό πρόγραμμα στήριξης» ή για υβριδικές μορφές στήριξης/εποπτείας γίνεται πλέον λόγος για την παλιά γνώριμη PCCL/προληπτική πιστωτική γραμμή. Πάντως δεν ξανακούγεται η ECCL/Πιστωτική Γραμμή Ενισχυμένων Προϋποθέσεων.
Όσο λοιπόν θα προχωράει η διαπραγμάτευση με ESM, με Ευρωπαϊκή Επιτροπή (με υπεριπτάμενο ΔΝΤ: μην ξεχνούμε ότι αυτού τα μαγικά θα ονοματισθεί «βιώσιμο» το χρέος Γενικής Κυβέρνησης, αλλά και θα πιστοποιηθεί η «βιωσιμότητα εξωτερικής θέσης»: όλα αυτά λειτουργούν ως προϋποθέσεις), αλλά και με ΕΚΤ/Ευρωπαϊκές Εποπτικές Αρχές (ESA) ή και Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συστημικού Κινδύνου (ESRB), για το ακριβές καθεστώς που θα ισχύσει ή δεν θα ισχύσει, η Ελληνική πλευρά θα αισθάνεται σαν τον τουρίστα στο Ανατολίτικο παζάρι χαλιών: σου προσφέρουν τσάι με μέντα, και σου ξεδιπλώνουν διάφορα χαλιά, με ασαφή διαφοροποίηση αλλά με σοβαρές διαφορές τιμών. Έτσι και τα διαθέσιμα εργαλεία στήριξης του ESM που θα μας παρουσιάζονται.
Αν η δική μας θέση παραμείνει στην «καθαρή έξοδο» χρειάζεται προσοχή μήπως «θυμηθούν» το άλλο κριτήριο: «ιστορικό πρόσβασης στις αγορές με λογικούς όρους». Προσοχή! ΙΣΤΟΡΙΚΟ πρόσβασης, όχι μιαν έξοδο στην κόψη του ξυραφιού...

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 16/2/2018.

Κατά την φοράν των προσδοκιών, ή των αναμνήσεων;

Κάτι σημαντικό και καθοριστικό έχει αλλάξει στην ρουτίνα των επαφών-διαπραγματεύσεων-συμφωνιών-ανακοινώσεων-ερμηνειών γύρω από την πορεία (και) του τρέχοντος Προγράμματος Προσαρμογής. Κάθε γύρος, συμβολοποιημένος από την εκάστοτε αξιολόγηση/review, αρχίζει με κάτι βαθιά Ελληνικό: χαλαρότητα και σχετική απραξία. Συνεχίζεται με διασταυρωμένες διαρροές για τα «αγκάθια» που ανακύπτουν στις συζητήσεις με τους Θεσμούς σε τεχνικό επίπεδο. (Εδώ δυο παρατηρήσεις: η κωμική δήθεν συγκάλυψη της φύσης αυτής της διαδικασίας επιβολής με την ονομασία Θεσμοί αντί για Τρόικα, ή Κουαρτέτο πλέον, ώστε να μην τραυματίζεται το φιλότιμο ημών, ως ιθαγενών υπό Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο έχει όση σοβαρότητα, αλλά και αποτελεσματικότητα διετήρησε η σκηνοθεσία των συναντήσεων στο Χίλτον – «κεντρικό ξενοδοχείο των Αθηνών» , άλλη υποκρισία πολιτικής ορθότητας κι αυτή! – αντί επισκέψεων των Τροϊκανών στα υπουργεία. Ενώ το «τεχνικό επίπεδο» συχνά καταλήγει πολύ πολιτικότερο των με πολιτικό χαρακτήρα και ύφος επαφών).
Τα θέματα φθάνουν συμφωνημένα – και με συμφωνημένο το ... πού θα καταγραφούν διαφωνίες - στο επίπεδο δικών μας υπουργών και μελών της Τρόικας, μετά και από έναν αστερισμό δηλώσεων Βρυξελλών-Αθηνών κοκ. Γίνεται δια διαρροών η κοινολόγηση του Staff Level Agreement, με ήπια απόκρυψη των στοιχείων που, καίτοι ορισμένα ως προαπαιτούμενα θα σπρωχτούν για παραπέρα. Περνούν τα πράγματα στο EuroWorking Group, ξανασυζητιούνται. Καταλήγουν με Compliance Report στο κυρίως Eurogroup, πάλι δια διαρροών που διασταυρώνονται με ρητορεία ενθάρρυνσης («τεράστιες προσπάθειες»/ «εξαιρετική συνεργασία» ήταν η φετεινή συγκομιδή: μεσογειακός Σεντένο αντί ωκεάνειου Ντάισσελμπλουμ, βλέπετε) με επιφυλάξεις για την τελική-τελική συμφωνία. Επιτυγχάνεται η συμφωνία, εγκρίνεται εκταμίευση δόσης – συνήθως «σπαστή» σε υποδόσεις, ώστε να υπάρχει η αίσθηση ελέγχου του ESM επί της υλοποίησης. Στέλνεται για επιψήφιση το αποτέλεσμα σε όποια Κοινοβούλια αυτό απαιτείται για εκταμίευση. Μετά από λίγο γίνεται η πρώτη εκταμίευση, αφού θεωρηθεί πως όσα επιμέρους δεν έχουν ολοκληρωθεί, θα πάνε για αργότερα. Και η συζήτηση/συνεχής διαπραγμάτευση πάει παρακάτω.
Εκείνο όμως που ζήσαμε με την τελευταία αξιολόγηση και την «ετυμηγορία» του Eurogroup της Δευτέρας – που, όπως πάντα αποτιμήθηκε διαφορετικά από κάθε παρατηρητή: άλλος στάθηκε στα θετικά έως ενθουσιώδη λόγια που την συνόδευσαν άλλος στην επιμονή σε δείγματα υλοποίησης στο μέτωπο των πλειστηριασμών και των ιδιωτικοποιήσεων, ώστε να θεωρηθούν ως εκπληρωμένα τα αντίστοιχα προαπαιτούμενα. άλλος στην διασύνδεση με τα προαπαιτούμενα της επόμενης (και τελικής) αξιολόγησης του Μνημονίου-3 – δείχνει το πέρασμα σε νέα φάση. Αντίστοιχα ισχύουν και με τα στρατόπεδα στην προβολή προς το αύριο της έναρξης συζήτησης για ελάφρυνση του χρέους, καθώς και για την καθαρή (ή, έστω, αυτοδύναμη) έξοδο ή αντιθέτως για υποβοηθούμενη με κάποιου είδους πρόγραμμα/προληπτική γραμμή. Τόσο όσοι σπεύδουν να τοποθετηθούν επικριτικά όσο και εκείνοι που αναδεικνύουν τα θετικά της σημερινής κατάστασης πορεύονται περισσότερο κατά την φοράν των αναμνήσεων – δηλαδή με τα μάτια στραμμένα στα μέχρι τώρα αντανακλαστικά τους: οι μεν κυβερνητικοί «κρατώντας κατενάτσιο» απέναντι στις στάσεις, τις απαιτήσεις και τις υποδείξεις της Τρόικας/Κουαρτέτου, οι δε αντιπολιτευόμενοι προβλέποντας εκτροχιασμό των συζητήσεων, μπλοκάρισμα, τα συνηθισμένα...
Ε, λοιπόν, η φάση στην οποία έχουν περάσει τα πράγματα είναι σαφώς διαφορετική και απαιτεί προσαρμογή νοοτροπιών. Απ' όλους, δε. Από την φοράν αναμνήσεων, χρειάζεται να περάσουν στην φοράν των προσδοκιών – στο πού θέλουν να το πάνε το πράγμα. Εδώ όμως χρειάζεται περισσότερη ειλικρίνεια στις προθέσεις. Η Κυβέρνηση, έχοντας σηκώσει όλο το βάρος συμμόρφωσης σε ένα βαρύ, βαρύτατο Πρόγραμμα (ιδίως άμα συμπεριλάβει κανείς τα προσυμφωνημένα για 2019-20 σε συντάξεις και φορολογική πίεση), χρειάζεται... να το δεχθεί. Αν τώρα, τώρα που οι «εταίροι» δείχνουν να βιάζονται να ολοκληρωθεί το Πρόγραμμα χωρίς τις χωροφυλακίστικες στάσεις τύπου Σώϋμπλε, αφεθεί να ξηλωθεί κάτι ουσιαστικό από τα συμφωνημένα – σκεφτόμαστε ιδίως το μέτωπο των πλειστηριασμών – τότε, η κατάσταση θα μπορούσε να αποβεί μη-διαχειρίσιμη. Οι «εταίροι» έχουν δείξει ότι πορεύονται προς μια τελική ευθεία όπου το σύνολο των εκκρεμοτήτων θα μπει σ' ένα τελικό πακέτο – πιθανότατα και με τις ρυθμίσεις για το χρέος, κλιμακωτά – που θα προσλάβει πολιτικά διαχειρίσιμη ονομασία. Αντί Μνημονίων, «Εταιρική Συμφωνία». Και το άλλο μεγάλο αγκάθι, των κεφαλαιακών αναγκών των τραπεζών, θα μπει (πάλι) κάτω από το χαλί. Όμως ... χρειάζεται ένα μίνιμουμ αυτοπειθαρχίας από την δική μας πλευρά.
Όσο για την Αντιπολίτευση, που ήδη στον διαφορετικό χώρο της συλλαλητηριακής προσέγγισης του Μακεδονικού δείχνει να φλερτάρει με την προσδοκία εξεγερτικότητας του κόσμου, χρειάζεται να σκεφθεί – σοβαρά – τι θα πει «μη-διαχειρίσιμη» κατάσταση. Υπό τις σημερινές συνθήκες.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 26/1/2018.

Τα πιο απλά…

Τα πιο απλά είναι και τα πιο περίπλοκα – αποδεικνύεται και πάλι. Επιχειρώντας το πιο λεπτό τμήμα του πλου της στα αβαθή της οικονομίας η Ελλάδα του 2018, το πράττει σε φόντο Μακεδονικού εν εξελίξει, με ορισμό συντεταγμένων ΑΟΖ στα νοτιοανατολικά της στην κορύφωση της Τουρκικής επιθετικότητας...
Γιατί λέμε «τα πιο απλά»; Ας πούμε, το EuroWorking της περασμένης Παρασκευής επαλήθευσε τις προβλέψεις για απρόσκοπτη προώθηση της τρίτης αξιολόγησης του Μνημονίου-3, ανάβοντας πράσινο φως για το κυρίως Eurogroup σήμερα. Και η S&P την έκανε την προεξαγγελμένη αναβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας – με την Fitch θεωρούμενη βέβαιη να ακολουθεί (σε λιγότερο από ένα μήνα), την πιο τζαναμπέτικη Moody's όταν θα αρχίζει η άνοιξη – εγκαίρως για στήριξη στην αμέσως επόμενη απόπειρα εξόδου στις αγορές. Βέβαια η αναβάθμιση (από Β- σε Β, στην κλίμακα της S&P) ήταν ένα μόνον κλικ αντί για τα ελπιζόμενα δυο, αλλά τουλάχιστον η προοπτική παραμένει «θετική», άρα υπάρχει υπόσχεση καλής συνέχειας.
Γιατί όμως λέμε «στα αβαθή»; Διότι ήδη η έξοδος στις αγορές – η πρώτη για άντληση «φρέσκου χρήματος», αφού και το μεγάλο swap και το rollover της περασμένης χρονιάς δεν ήταν παρά αυτό ακριβώς: αλλαγές χαρτιών... - θα επιχειρηθεί σε μια φάση όπου κάποιοι τριγμοί ακούγονται (στις αγορές) από την προσέγγιση των Ιταλικών εκλογών μέσα σε ομίχλη (το Ιταλικό χρέος είναι μεγέθους που κάνει το Ελληνικό βουνό να φαίνεται, συστημικά, λοφάκι!). Ενώ και το βήμα από την ολοκλήρωση της αξιολόγησης στην εκταμίευση της αντίστοιχης δόσης των 6,7 δις ευρώ – μάλλον θα εκταμιευθεί και πάλι σε δυο υποδόσεις: τα γνωστά – θα γίνει ως φαίνεται με την απαίτηση υλοποίησης και όχι απλής νομοθέτησης προαπαιτούμενων, όπως η επίφοβη προώθηση των πλειστηριασμών.
Πάμε όμως στην αληθινή περιπλοκή. Που... προκύπτει ακριβώς από την πιο απλή επιλογή. Αποχαιρετώντας, ουσιαστική, την Ελληνική υπόθεση ο (Αυστριακός) Τόμας Βίζερ άφησε πίσω (συνεντευξιαζόμενος στο ΑΠΕ, δε) την αντίληψή του ότι "επαρκής ελάφρυνση του Ελληνικού χρέους» δεν είναι απλώς «ιδιαίτερα ενδεδειγμένη [...] από πολιτική και οικονομική άποψη», αλλά και «πολύ πιθανή». (βέβαια, «θα υπάρξει μετά την ολοκλήρωση του Προγράμματος»). Το να λέγεται αυτό από τον Βίζερ, το να λέγεται μάλιστα σήμερα – όπου όλοι π.χ συνεχίζουν να διερωτώνται πότε θα τελειώσει η ανασφάλεια περί τον σχηματισμό Κυβέρνησης στο Βερολίνο - έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Και αυτοτελώς, και ως σημάδι προς τις αγορές. Επειδή όμως ο λόγος περί αγορών, πάμε πίσω στην S&P: και αυτή κάνει ευθεία αναφορά στα «μέτρα περαιτέρω μείωσης του χρέους [που θα ληφθούν] πιθανότατα», τονίζοντας ωστόσο την σημασία ύπαρξης «προληπτικού αποθέματος ρευστότητας» που χτίζεται αυτόν τον καιρό (είναι το πολυσυζητημένο μαξιλαράκι /cash buffer). Προσέξτε όμως εδώ: ενώ ένα σημαντικό αποθεματικό θα μείωνε τους κίνδυνους από την εξυπηρέτηση του χρέους (6% του ΑΕΠ για το 2019, αλλά μόλις 2,5% το 2020 και 2021), θα μπορούσε όμως και «να προκαλέσει εφησυχασμό».
Ένα βήμα από εδώ μέχρι την συζήτηση που δρομολογήθηκε με τις αναφορές Ντράγκι, ύστερα Στουρνάρα στην σκοπιμότητα προληπτικού προγράμματος στήριξης (δώστε προσοχή στις διατυπώσεις, καθώς προληπτικό πρόγραμμα δεν είναι κατ' ανάγκην πιστωτική γραμμή στήριξης: η ψυχή των Βυζαντινών θα αγαλλιούσε). Όμως ειδικά τώρα ο Βίζερ – θυμίζουμε: είναι ο «ανώνυμος αξιωματούχος των Βρυξελλών» που είχε την τάση να προσγειώνει την συζήτηση και τις υπεραισιοδοξίες - επεξήγησε με την μεγαλύτερη απλότητα/σαφήνεια το πώς τίθεται το ζήτημα του όποιου προληπτικού προγράμματος ή πιστωτικής γραμμής. Το αμίμητο «εάν κάποιος πει ότι δεν θέλει χριστουγεννιάτικα δώρα, τότε κανείς δεν πρόκειται να σκεφθεί να του πάρει δώρα» που ανέφερε είναι βέβαια λιγάκι ωμό, πατρονάρει. Όμως επαναφέρει την συζήτηση εκεί όπου την είχε θέσει αρχικά ο Μάριο Ντράγκι: άμα κρίνει μια χώρα – η Ελλάδα – ότι χρειάζεται/ότι είναι καλυτέρα γι αυτήν να έχει μια στήριξη διαθέσιμη, να έχει δηλαδή παραδίπλα ένα αλεξίπτωτο, τότε αυτή το ζητάει. Και ενδεχομένως της παρέχεται. Εκεί, όχι αλλού, βρίσκεται η ουσία της συζήτησης για καθαρή έξοδο/clean exit, για αυτοδύναμη έξοδο, ή για οποιασδήποτε μορφής υποστηριζόμενη έξοδο. Τα πιο απλά αποδεικνύονται εντέλει, τα πιο περίπλοκα...
Α, ναι, και το ΔΝΤ επανέρχεται στο προσκήνιο. Επανέρχεται ως μοχλός πίεσης προς τους Ευρωπαίους «εταίρους» για να διεκδικηθεί ελάφρυνση του χρέους. Αλλ' επανέρχεται και ως διαφαινόμενη πίεση προς εμάς για να μειωθεί το αφορολόγητο το 2019 αντί του 2020: πάλι η συζήτηση περί αποχωρήσεως ή παραμονής του επίκαιρη...

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 22/1/2018. 

Ασφαλιστικού παραλειπόμενα

Η παρακολούθηση του 2018 ξεκινάει με την κατάθεση στην Βουλή του Πολυνομοσχεδίου για τα προαπαιτούμενα της τρίτης αξιολόγησης, με την προσμονή του «κλίματος» στο EuroWorking Group και τα πρόδρομα σημάδια προθέσεων του Eurogroup και των οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησης και των αποδόσεων/yields των Ελληνικών ομολόγων. Ο αναγνώστης όμως θα μας επιτρέψει να οδηγήσουμε την συζήτηση αλλού. Σε ένα θέμα «λησμονημένο»– το Ασφαλιστικό.
Το Ασφαλιστικό Κατρούγκαλου – όπως έμεινε – με πολιτικά αποδοτική πονηρία «άφησε για το 2019» την τελευταία (;) μείωση συντάξεων. Γιατί να το ανακινούμε τώρα; Δεν αρκούν πλειστηριασμοί, stress tests των τραπεζών, συνδικαλιστικός νόμος για να τσακωνόμαστε;
Δείτε μια διαδοχή λόγων που καθιστούν δυσάρεστα επίκαιρο το Ασφαλιστικό, αρχές 2018. Πρώτον, για φέτος είναι υπεσχημένο («υπάρχει μνημονιακή δέσμευση») να γίνει ο πλήρης επανυπολογισμός των συντάξεων, με βάση τους αλγορίθμους της μεθόδου Κατρούγκαλου: στο τέλος αυτής της διαδικασίας, λέει, κάθε ήδη συνταξιούχος θα λαμβάνει ραβασάκι, που θα του θυμίζει τι παίρνει σήμερα. τι έχει λαμβάνειν με τον νέο τρόπο υπολογισμού (με βάση το σύνολο του ασφαλιστικού του βίου). ποια θα είναι η «προσωπική διαφορά» - δηλαδή τι θα χάσει από 1/1/2019 , με πλαφόν ένα -18%. Αν και εσύ, φίλε αναγνώστη, ψυχανεμίζεσαι ότι «θα ζητηθεί μια παράταση για την ολοκλήρωση της διαδικασίας», μάλλον καλά κάνεις. Μην έχει και ήδη ζητηθεί ένα 6μηνο, που θα΄φερνε την ημερομηνία συνάντησης των συνταξιούχων με το μοιραίο στα μέσα του 2019! [Αν τώρα βλέπεις επανυπολογισμό και των εκλογικών μας σεναρίων, με δεδομένο ότι ...οι Ευρωεκλογές του Μαΐου 2019 δεν μετακινούνται, δική σου υπόθεση].
Υπάρχει και δεύτερος λόγος, που ενώ είναι ήδη ενεργός περιέργως δεν πολυσυζητιέται: με σειρά προσφυγών έχουν φτάσει στο ΣτΕ και πορεύονται – μετά από αναβολές – κομμάτια ολόκληρα των ρυθμίσεων Κατρούγκαλου, οι τρόποι υπολογισμού, τα ποσοστά αναπλήρωσης, η δομή των συντάξεων. Από το ΣτΕ που κατά το παρελθόν στήριξε σε υπέρτερους λόγους δημοσίου συμφέροντος τις μνημονιακές περικοπές – όχι βέβαια όταν απειλείται το δικαίωμα τμημάτων του σκληρού πυρήνα του Κράτους (δικαστών σίγουρα λόγω Μισθοδικείου, ενστόλων από κοντά, πανεπιστημιακών + γιατρών ΕΣΥ) σε «αξιοπρεπή διαβίωση»: «όλα τα ζώα είναι ίσα, όμως μερικά είναι πιο ίσα από τα άλλα» κατά Τζωρτζ Όργουελ – εκπορεύονται εδώ και καιρό πρόδρομοι κραδασμοί για την Κατουγκαλιάδα. [Ορισμένοι θυμούνται την στάση του Πορτογαλικού Συνταγματικού Δικαστηρίου, που είχε επαναφέρει περικοπείσες συντάξεις. Τότε, είχαν απαιτηθεί από την δική τους Τρόικα αντισταθμιστικά μέτρα. Όμως εν συνεχεία η «Πορτογαλική έξοδος» βασίστηκε σε μερική απόσυρση μνημονιακών ρυθμίσεων – με ανοχή Βρυξελλών].
Δεν θέλει ιδιαίτερη ευαισθησία, να φαντασθεί κανείς πόσο αυτά που ακούγονται σαν παραλειπόμενα του Ασφαλιστικού μπορεί να φέρουν διαταραχή, αν ενεργοποιηθούν. Άλλωστε, δεν παραβλέπεται εύκολα ο συνολικός αριθμός των συνταξιούχων στην Ελλάδα του 2017 – πάνω από 2.650.000 άτομα/ψηφοφόροι (και αυτοί συνήθως δεν απέχουν από την κάλπη) – ούτε κι ότι η συνταξιοδοτική δαπάνη ως ποσοστό του καταταλαιπωρημένου Ελληνικού ΑΕΠ θα παραμένει άνω του 14%, μετά από ένα πλαφόν 17,4% στα τέλη 2016 (με μέσο όρο ΕΕ 11,1%).
Ουδείς λόγος να πάει κανείς πίσω στην Έκθεση Σπράου (1997) ή στην χαμένη ευκαιρία του Νομοσχεδίου Γιαννίτση (2001) για αναλογισθεί τι έχουμε κάνει με το Ασφαλιστικό, ώστε ακόμη και τώρα να λειτουργεί ως Ερινύα. Έγραφε στην «Οικονομική Επιθεώρηση», άνοιξη του 2010 – στην αρχή της κρίσης – ο Πλάτων Τήνιος: «Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό του Ασφαλιστικού είναι η αδράνεια. [Χρειάζεται] να υπάρξει πραγματικός διάλογος την κοινωνία, και όχι μόνο μεταξύ αξιωματούχων που έχουν επενδύσει στην διαιώνισή του».
Αντί για κάτι τέτοιο, υπήρξαν... Μνημόνια και Τρόικα!
Επεσήμαινε επιπλέον ο Τήνιος: «Γνωρίζουμε ότι όλο και μεγαλύτερο τμήμα του Ελληνικού ελλείμματος θα χρηματοδοτεί συντάξεις. Είναι οξύμωρο η Ελλάδα να ζητά βοήθεια επειδή αρνείται τις ίδιες πολιτικά επώδυνες αλλαγές, στις οποίες έχουν ήδη προβεί αυτοί που την χρηματοδοτούν». Αυτή ακριβώς η διάσταση έφερε την πιο άγαρμπη/σφαγιαστική προσαρμογή – ενώ η πρακτική του να αγοράζεται (πολιτικός) χρόνος με πρόωρες συνταξιοδοτήσεις μέσα στην κρίση επιδείνωσε χαρωπά την κατάσταση (πριν την κρίση, η δαπάνη για συντάξεις ήταν στο 8,5% του ΑΕΠ).
«Η συνολική επιτυχία του εγχειρήματος [αντιμετώπισης του Ασφαλιστικού] θα κριθεί από την εξασφάλιση της απαιτούμενης ηρεμίας, ώστε να υπάρξει επεξεργασία των τεχνικών λύσεων, να υπολογιστεί το κόστος αλλά και το όφελος των αλλαγών [...]. Αλλιώς είναι σίγουρο ότι το Ασφαλιστικό της νέας δεκαετίας θα έχει την τύχη των προκατόχων του». Εδώ κάπου είμαστε, στο τέλος της διαδρομής.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 12/1/2018. 

«Υπάρχει σημαντικό περιθώριο διαπραγμάτευσης στο τέλος του προγράμματος»

Μπαίνουμε, νομίζω συμφωνείς, σε έναν κρίσιμο χρόνο.

Ναι. Αλλά δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι είναι η δεύτερη-τρίτη φορά στο τελευταίο δεκαοκτάμηνο που θεωρούμε ότι είναι κρίσιμος ο χρόνος και ότι μπορεί να υπάρξει θετική προοπτική. Τις προηγούμενες φορές, ήταν με το ξεκίνημα συζήτησης για τη ουσιώδη μείωση του χρέους ή για την ένταξη των ελληνικών ομολόγων στο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης της ΕΚΤ. Τα θετικά σημάδια που είχαν δοθεί, αποσύρθηκαν. Αυτό ας το θυμόμαστε!

Καμιά αντίρρηση. Ας πάρουμε πρώτα το διάστημα έως τον Αύγουστο. Πόσο ανηφορικός θα είναι ο δρόμος;

Να το σπάσουμε στα δυο. Είναι το άμεσο, τον Γενάρη - Φλεβάρη, όπου είναι λογικό να ολοκληρωθεί η ταχύτερη παρά ποτέ τρίτη αξιολόγηση. Μην ξεχνάμε ότι η επίσημη ορολογία είναι review, δηλαδή κοιτάμε τι έγινε. Υπερβάλλοντας εμείς λιγάκι ,το λέμε «αξιολόγηση», κάπως σαν να μας βαθμολογούν. Ε, αυτή τη φορά ήταν πραγματικά review, μάλλον θα πάει γρήγορα. Μετά, όμως, υπάρχει υπέρ-ενισχυμένη αξιολόγηση και λιγάκι αμφιλεγόμενη η έναρξη της συζήτησης για ουσιαστική ελάφρυνση του χρέους. Συζήτηση, όχι απόφαση και ασφαλώς όχι υλοποίηση! Αυτά έχουν μεγάλη σημασία, γιατί άμα συμπληρώσουν όσα ήδη έγιναν με τις αγορές, από τον Οργανισμό Διαχείρισης Δημόσιου Χρέους (ΟΔΔΗΧ) με τη βοήθεια των Γάλλων συμβούλων της Rothschild - δηλαδή ότι βγάλαμε μικρό ομόλογο 3 δισ. που ρόλαρε παλαιότερο και μετά ξαναρίξαμε στην αγορά καλύτερα διαμορφωμένα τα ομόλογα του PSI - δείχνει ότι άμα υπάρξει θετική συζήτηση για την περαιτέρω βελτίωση των όρων του ελληνικού χρέους, τότε θα είναι ευκολότερες οι επόμενες έξοδοι στις αγορές. Αυτό λοιπόν, θα μας οδηγεί τον βηματισμό για μετά τον Αύγουστο. Αν υπάρξουν σοβαρά σημάδια ότι η συζήτηση οδηγεί σε μια έκτακτη μεσοπρόθεσμη αναδιάρθρωση του χρέους, αυτό θα μας αποδεσμεύσει, θα μας πάει στην μετά τον Αύγουστο περίοδο με καλύτερη αξιοπιστία.

Επίσημες πηγές λένε - το αναφέρει θετικά και το ΔΝΤ - ότι και τα βραχυπρόθεσμα μέτρα πήγαν καλύτερα του αναμενόμενου.

Αυτό είναι αλήθεια. Βελτιώνει, θεωρώ, και τις προοπτικές των μέτρων των επόμενων μηνών μετά τον Γενάρη – Φλεβάρη. Η τέταρτη και τελική αξιολόγηση, καθώς και η μικρή του ΔΝΤ που είναι για Μάρτη – Απρίλη αν το Ταμείο παραμείνει στο πρόγραμμα, θα είναι πιο ρηχές. Δηλαδή, δεν θα ενσωματώνουν την απαίτηση αποδεδειγμένης εφαρμογής. Στο παρελθόν, κυρίως το 2016, παρόμοιες απαιτήσεις μας πήγαιναν πολλές φορές πίσω. Το δε 2014 οι αυξημένες απαιτήσεις των «εταίρων» κατέστρεψαν τις προσπάθειες Σαμαρά - Στουρνάρα. Αυτή τη φορά, λοιπόν, η «πετυχημένη πρόοδος» των πραγμάτων – στη λογική, βεβαίως, των δανειστών, ότι, πχ, ξεκινάνε οι πλειστηριασμοί με δακρυγόνα, ότι υπογράφεται το Ελληνικό κ.τ.λ. —τα σημάδια δηλαδή ότι δεν ισχύει το κατενάτσιο που εφάρμοζαν οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις στα μη-οριζόντια μέτρα (διότι τα οριζόντια είναι «απλά») θα βελτιώσει τους επόμενους μήνες. Νομίζω, επίσης, ότι αν η Κυβέρνηση – η Κυβέρνηση της χώρας !– αισθανθεί ότι προχωρεί το πράγμα τότε και αυτή θα δώσει τα θετικά σημάδια που θα «επιτρέψουν» στους δανειστές να μετακινηθούν από την ορθοδοξία.

Πoύ στηρίζεις αυτό το συμπέρασμα;

Δυο πρόσθετες επισημάνσεις. Η πρώτη, αφορά την μεγάλη επιτυχία που λέγεται Πορτογαλία. Μιλάω ως δανειστής, τώρα!. Εκεί τι έγινε; Μια βαθύτατα ενοχλητική, όπως και η Ελληνική, Κυβέρνηση, με Σοσιαλιστές και σε συνεργασία με ένα ορθόδοξο Κ.Κ. με το Μπλόκο και υπεύθυνο τον Σεντένο, (που τώρα τον έκαναν Ντάισελμπλουμ στη θέση του Ντάισελμπλουμ) ήπια αλλά σταθερά προσπερνούσε συμφωνημένα με την Τρόικα. Το Ανώτατο Δικαστήριο, πχ, απέρριψε τις περικοπές στις συντάξεις. Απαίτησαν, τότε, ισοδύναμα μέτρα στον ίδιο τομέα, όμως οι Πορτογάλοι παρέκαμψαν. Επειδή περπατούσαν τα υπόλοιπα, οι Ευρωπαίοι και ιδίως ο Σόιμπλε τα άφηναν να περνάνε! Η οικονομία, στη συνέχεια, μ' αυτή τη μικρή δόση ηπιότερης – αν όχι μη-λιτότητας, πήρε απάνω της. Οι αντιρρήσεις των Τροϊκανών σταμάτησαν. Είδαν να «πηγαίνουν» οι ιδιωτικές επενδύσεις, να ανεβαίνουν οι ρυθμοί ανάπτυξης, αντίθετα από τις προσδοκίες της ορθοδοξίας τους. Ο Σεντένο, βεβαίως, δεν αποτελεί, ως πρόεδρος του Eurogroup, αλλαγή υποδείγματος, η Ευρώπη είναι πολύ αργό καράβι, αλλά δείχνει, συμβολικά, ότι ενδέχεται να γίνει ανεκτή και μια ζήτηση. Οι Κύπριοι, πάλι, τελειώνοντας το μνημόνιό τους είχαν εμβληματικά θέματα μη-ολοκληρωμένα, πχ την ιδιωτικοποίηση των Τηλεπικοινωνιών τους, ή την «μεταρρύθμιση» της δημόσιας υπηρεσίας. Αυτά δεν τα ολοκλήρωσαν: Ευρωπαίοι και ΔΝΤ είπαν μεν «πολύ κακό, αυτό» αλλά και δεν επέμειναν. Και η Κύπρος προχωρεί τον δικό της δρόμο. Ας τα έχουμε αυτά υπόψη μας τους επόμενους μήνες...

Ένα είδος ελαστικότητας είδαμε κι εμείς, από τους δανειστές, στην τελευταία αξιολόγηση.

Τα δεδομένα είναι δυο. Πρώτον, το οικονομικό, οι μικρό-χαλαρώσεις. Θυμίζω την περσινή λεγόμενη 13η σύνταξη. Που δόθηκε, με άτσαλο μεν τρόπο, αλλά εισπράχθηκε πολιτικά και λειτούργησε ως ενίσχυση της ζήτησης. Αυτό που γίνεται τώρα, πιο στοχευμένα, με το λεγόμενο κοινωνικό μέρισμα, κ.τ.λ., είναι ενίσχυση της ρευστότητας. Αλλιώς, ας μου επιτραπεί να το πω, θα αρχίσει να ξανα-σκοντάφτει η ανάπτυξη. Δεύτερον, το πολιτικό. Οι Ευρωπαίοι «εταίροι» για δικούς τους λόγους θέλουν να δοθεί η αίσθηση ότι πετυχαίνει και το ελληνικό μνημόνιο! Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος ότι θα λειτουργήσει τελικά για το καλό της Ελληνικής οικονομίας αλλά αυτή τη στιγμή υπάρχει η αίσθηση «άντε να τη σπρώξουμε παρακάτω». Η αξιολόγηση που τώρα ολοκληρώνεται δεν είναι παρά μια σφραγίδα που αν τεθεί εύκολα, θα μπει ευκολότερα και η επόμενη.

Η στάση, πάντως, της Κυβέρνησης δείχνει ότι δεν παίζει με τους στόχους. Αυτό το υπολογίζουν στην Ευρώπη.

Το υπολογίζουν, αλλ' επειδή υπήρξαν οι υπέρ-αποδόσεις των δημοσιονομικών στόχων. Δεν είναι μόνο που η Κυβέρνηση, δυο φορές, επέμεινε να πιάσει τους στόχους αλλά, αφού επέμεινε, τους ξεπέρασε. Τους δανειστές ενδιαφέρει μήπως από την υπέρ-πίεση που ασκείται, λυγίσει τελείως η ανάπτυξη και δεν πιαστούν οι στόχοι ΑΕΠ την επόμενη χρονιά. Σ' εμάς, νομίζω, το πράγμα είναι ζυγιασμένο. υφιστάμεθα την πίεση, όμως διαφορετικά διαστρωματωμένα από ό,τι στο παρελθόν. Η Κυβέρνηση, έχοντας κάνει την επιλογή να διαταράξει τη διαστρωμάτωση της οικονομικής πίεσης έκανε μια βαρύτατα κοινωνική επιλογή. Αυτό που λέει «μεροληψία». Αν θα της βγει αυτό στην κάλπη, άλλη υπόθεση.

Την παρέμβαση Στουρνάρα, πώς την κρίνεις, πού εντάσσεται;

Υπάρχουν δυο σχολές σκέψης όσον αφορά την έξοδο από την εποχή των Μνημονίων. Η μια λέει, «έχουν βελτιωθεί οι γενικές συνθήκες». Η Γερμανία το 2012 δανειζόταν με μικρό επιτόκιο, σήμερα όμως την πληρώνεις εσύ για να δεχθεί κεφάλαιά σου! Η Πορτογαλία δανειζόταν τότε με επιτόκιο 3% - 4% σήμερα βγαίνει με 2%. Το ελληνικό ομόλογο υπόσχεται απόδοση από 4%. Άρα αυτή τη στιγμή την Ελλάδα μπορούν να τη στηρίξουν οι διεθνείς συνθήκες για τα περιορισμένα ποσά των αναγκών της έως και το 2021. Η άλλη πλευρά, την οποία εξέφρασε πρώτος ο Μάριο Ντράγκι - και ψαχνόμασταν όταν έκανε τη σιβυλλική δήλωση ότι αν στην Ελλάδα εκτιμήσουν ότι χρειάζεται κάποια στήριξη «εμείς πρόθυμοι να βοηθήσουμε, με πρόγραμμα στήριξης» - εδώ το διογκώσαμε, ότι είπε «νέο μνημόνιο», ενώ δεν το είπε. Σκεφθήκαμε τότε μήπως φοβάται τίποτε στον χώρο των τραπεζών, ενόψει των stress tests. Όταν, με τον θεσμικότερο δυνατό τρόπο, καταθέτοντας την Ενδιάμεση 'Έκθεση, ο Γ. Στουρνάρας είπε, ότι θα ήταν καλύτερο, η κυβέρνηση να επιδιώξει ένα πρόσθετο πρόγραμμα στήριξης, κάνοντας ένα κλικ ακόμη πιο πέρα από τον Ντράγκι, το πράμα βάρυνε. Γιατί η Τράπεζα της Ελλάδας που είναι «αντένα» της ΕΚΤ στην Ελλάδα, είπε κάτι με πολιτικό περιεχόμενο. Δεν ήταν η καταλληλότερη στιγμή να ειπωθεί αυτό επειδή στην Ελλάδα αρχίζει να υπάρχει η γλυκιά γεύση της επιτυχίας: όλοι γνωρίζουμε ότι μόλις μια πλευρά πει κάτι, η απέναντι θα την καταγγείλει! Παρ΄ όλα αυτά, νομίζω, ο Στουρνάρας έδρασε εντελώς εντός του πλαισίου των Κεντρικο-τραπεζικών αρμοδιοτήτων του. Η επίθεση που του έγινε με αυστηρότητα απ΄ την κυβέρνηση και μερίδα του Τύπου, απλώς και μόνο ανέβασε ένα θέμα που δεν ήταν παρά μια τεχνική πρόταση.

Ποιο το κλίμα, ως προς το ζήτημα του είδους της εξόδου, εκτός συνόρων;

Η κατεύθυνση να βγει η Ελλάδα χωρίς υποχρεώσεις αρχίζει να είναι αρκετά ισχυρή στους ξένους. Κινδυνεύουμε να δούμε, ας πούμε, τη Γερμανική Κυβέρνηση να είναι οπαδός του να αφεθεί η Ελλάδα να πλεύσει μόνη της: απόλυτο μπέρδεμα οι πιο σκληροί οπαδοί του να μείνει η Ελλάδα γονατιστή σ' όλη τη διάρκεια των μνημονίων να δεχθούν να φύγει χωρίς καμιά στήριξη! Επιμένω ότι τεχνική της εξόδου από τα μνημόνια είναι ένα πράγμα, η πολιτική της εξόδου είναι ένα άλλο. Θα ήταν καλό να μένουν χωριστά! Αν ο Γ. Στουρνάρας πριν γίνει Διοικητής δεν ήταν Υπουργός Οικονομικών της πελώριας προσπάθειας που έγινε στη διαπραγμάτευση του 2012 και εν συνεχεία της προσπάθειας να εφαρμοσθεί το τερατάκι που προέκυψε, ως Μνημόνιο-2, αλλά ήταν ένας πανεπιστημιακός ή τραπεζίτης, τότε θα είχαν προκύψει λιγότερα αγκαθάκια από την τωρινή τοποθέτησή του! Επειδή όμως είχε προηγούμενα πολιτική θέση ( όχι ακριβώς πολιτική, βέβαια) έγινε αυτός ο γύρος της συζήτησης. Θα ήταν, λοιπόν, προτιμότερο να μείνουν ξεχωριστά τα τεχνικά και τα πολιτικά. Εάν τον Ιούνιο του 2018, πχ, η κυβέρνηση αποφασίσει το άλμα με τις ελάχιστες δυνατές προστασίες, εγώ που έχω τα συμφέροντά μου εδώ, θέλω να πετύχει όχι πολιτικά, αλλά οικονομικά. Ως πολίτης στην κάλπη, θα κρίνω τι θα κάνω.

Υπάρχουν, βέβαια, κι όσοι υποστηρίζουν την επιλογή δανεισμού – δηλαδή φθηνού – από τον ESM άρα και νέο μνημόνιο.

Όσοι το θέτουν – και το ακούω με πολύ μαχητικό τρόπο και από νυν αντιπολιτευόμενους – πρέπει να είναι ειλικρινείς και να λένε «θέλουμε να μείνουμε ακόμη σε μνημόνια» ώστε να δανειζόμαστε από τον ΕSM. Και να συνεχίσουν λέγοντας «και θέλουμε το Γερμανικό Κοινοβούλιο να αποφασίσει για μας». Ο ESM, εντωμεταξύ, δεν είναι μηχανισμός που δανείζει κράτη τα οποία μπορούν να περπατάνε μόνα τους. Δανείζει βαριά τραυματισμένες οικονομίες...

Να έλθουμε στην πραγματική οικονομία. Τα έσοδα υστέρησαν, το ΑΕΠ δεν πήγε κατά τις προβλέψεις, οι ιδιωτικές επενδύσεις μένουν ακόμη στους σχεδιασμούς. Ποια η εκτίμησή σου;

Εάν είναι κάτι που θα με ανησυχούσε, και που θα έπρεπε να ανησυχεί την Κυβέρνηση και να μην το βλέπει μόνον πολιτικά, αυτό είναι ότι το περιώνυμο υπερσυμπιεσμένο ελατήριο, που συνεχίζει να είναι η ελληνική οικονομία, δεν επανέρχεται όσο γρήγορα ελπιζόταν. Αν δεν είχε υπάρξει στο τέλος του 2016 και του 2017 η «καταραμένη» εκείνη ένεση στα κατώτατα εισοδήματα —αλλά με γρήγορο πολλαπλασιαστή— δεν θα είχαμε, ίσως, θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης. Γίνεται, λοιπόν, μια προσπάθεια το καημένο το ελατήριο να πάρει μπροστά.
Ο πρώτος αναφερθείς στο ελατήριο, ήταν ο Γιάννης Στουρνάρας! Ο Πρωθυπουργός απ' αυτόν νομίζω ότι το δανείστηκε. Σ΄ όλες τις οικονομίες – στην Κυπριακή, την Πορτογαλική – πρώτα πήρε μπρος η οικονομία και μετά άρχισαν να φαίνονται οι υποτιθέμενες ωφέλειες από τις λεγόμενες μεταρρυθμίσεις. Η δική μας οικονομία, ακόμη το κοιτάει. Οι επενδύσεις – κάποτε ας σταματήσει αυτή η τρομακτική συζήτηση ότι επενδύσεις ίσον Ελληνικό και Χρυσός! - παίρνουν μεν μπροστά, αλλά δυστυχώς είναι κυρίως τον τουριστικό τομέα, τομέα ευεπηρέαστο από τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Πάντως παίρνουν μπροστά. Δυστυχώς, όμως, ακόμη και αυτές έχουν το περιβόητο lag, τη χρονική υστέρηση μέχρι να μεταφρασθούν στην απασχόληση και στα έσοδα. Μεγάλο θέμα, αυτό, γιατί αν αφεθεί να υπάρχει η δέσμευση ότι η ελληνική οικονομία θα δίνει 3,5% πρωτογενές πλεόνασμα αλλά δεν έχει ανάπτυξη (αληθινή, όχι προϋπολογιζόμενη) τότε δεν θα περπατήσει εύκολα το πράγμα. Ταυτόχρονα οι αντοχές του κόσμου και η ανοχή - που είναι η πολιτική μετάφραση των αντοχών—, αντοχές εκπληκτικές κατά την αντίληψή μου μετά τις περιπέτειες του 2015 - μπορεί να μας φέρουν σε εκπλήξεις. Γι αυτό, λιγότερα λόγια και περισσότερες συμβολικές κινήσεις . Οι περιώνυμες «μεταρρυθμίσεις» δεν θα δώσουν αποτέλεσμα στον κοντινό ορίζοντα. Τι εννοώ με το συμβολικό; Εννοώ, και έρχομαι στο τρίτο θέμα που έθεσες, στη δημοσιονομική ανταπόκριση, δηλαδή στο ότι ο κοσμάκης πληρώνει φόρους. Ειλικρινά πιστεύω ότι αυτή εδώ η Κυβέρνηση θα πρεπε να κάνει κάτι εξαιρετικά πρωτότυπο: να βγει και με λεβεντιά - την Πρωτοχρονιά έπρεπε, αλλά έστω τα Φώτα! - να πει ένα μεγάλο ένα συγκινημένο ευχαριστώ στις εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου που πάνε και πληρώνουν, που πάμε και πληρώνουμε. Η αναφορά ότι εξαντλείται η φοροδοτική ικανότητα - την οποία μονίμως βγάζουμε οι δημοσιογράφοι με ένα άγχος - δεν πρέπει να κρύβει ότι υπάρχει φορολογική συμμόρφωση. Αν σωθεί το ελληνικό παιχνίδι, γι' αυτό είναι που θα σωθεί!

Προκύπτει νομίζω, συνολικά από την ανάλυσή σου ότι έχει έδαφος μια επαναδιαπραγμάτευση για μέτρα συμφωνημένα όπως η περικοπή των φορολογικών συντελεστών το 2020, ενδεχομένως με έναν τρόπο, και των πρόσθετων επικείμενων φορολογικών επιβαρύνσεων. Διότι το ζήτημα της επείγουσας ανάγκης τόνωσης της ζήτησης, απ' όλους ορατό, ενδιαφέρει και τους δανειστές.

Μακριά από μένα το γνωστό μας «αν ήμουν πρωθυπουργός» προς μια Κυβέρνηση που διαπραγματεύεται και θα διαπραγματεύεται. Με την ευκαιρία, θα ήταν καλό οι πολίτες να κάνουν ένα μικρό δωράκι στον Ευκλείδη Τσακαλώτο. Είναι εύκολο να λες «μα εσύ ήσουν κάποτε επικεφαλής των 53+ , πώς λοιπόν μπαίνεις στις μνημονιακές υποχρεώσεις κτλ», αλλά ο Ευκλείδης διαπραγματεύεται. Πολύ δύσκολο είναι να καταλάβει ο Έλληνας (εμείς δηλαδή) ότι «διαπραγματεύομαι» σημαίνει παίρνω κάποιες αρχικές θέσεις, χάνω σε κάποια για να κερδίσω σε άλλα. Νομίζω ότι υπάρχει, και μάλιστα σημαντικό, περιθώριο διαπραγμάτευσης. Υπάρχει περιθώριο ουσιαστικής, διαπραγμάτευσης στο θέμα του σφαγιασμού των συντάξεων – που φαίνεται να ανησυχεί και το Συμβούλιο της Επικρατείας.... Προσοχή όμως: αν ανέβουμε στα κεραμίδια πάλι και βγάλουμε το μεγάλο φλάμπουρο από την Αγία Λαύρα και το σηκώσουμε και πούμε να νικήσουμε τους εχθρούς της πατρίδας που λύγισαν τον λαό κτλ, λέγοντας θα γυρίσουμε τις συντάξεις όπου ήταν πριν, αυτό θα ήταν ένα τρομακτικό ατόπημα. Τότε θα βγαίναμε πιο ηττημένοι από ότι θα΄πρεπε. Ας το πάμε κάπου προς τη γκρίζα προσέγγιση των Πορτογάλων, με συνεχή επισήμανση προς τους Ευρωπαίους ότι αν στραγγίξει τελείως η οικονομία τότε θα επανέλθουν τα αδιέξοδα. Η Κυβέρνηση την κρίσιμη στιγμή της διαπραγμάτευσης θα μπορούσε να ζαλωθεί τρία όπλα. Αξιωματική Αντιπολίτευση λέει ότι το 3,5% πλεόνασμα δεν πιάνεται, χρειάζεται 2%. Ο κεντρικός τραπεζίτης της χώρας λέει ότι πρέπει να πάει στο 2%. Και ένας τρίτος συντελεστής, ο Νίκος Χριστοδουλάκης, παλιότερος αλλά πάντα ουσιαστικός, το πάει παρακάτω: να υπάρξει δέσμευση να πηγαίνει προς τη μεριά των επενδύσεων το 1% - 1,5% από το 3,5%.

Αυτό το έθεσε στη διαπραγμάτευση της δεύτερης αξιολόγησης, επίμονα, ο Ε. Τσακαλώτος. Απορρίφθηκε, δεν το υποστήριξαν ούτε οι Γάλλοι.

Να επανέλθει! Τώρα, στο κλείσιμο. Συνολικά, νομίζω ότι υπάρχει περιθώριο διαπραγμάτευσης και ότι αυτό πρέπει, όπως υπονόησες, να είναι μάλλον προς τη μεριά των συντάξεων και όχι της φορολογίας.

Συμπεριλαμβάνεις και το 3,5% του πλεονάσματος ως δυνητικά διαπραγματεύσιμο;

Πιστεύω ότι αν το 3,5% δεν μπει «μαχητικά» αλλά τεχνικά, θα μπορούσε να καμφθεί. Επιμένω ότι σε βάθος χρόνου μέχρι και το 2022 είναι έξω από οποιαδήποτε λογική. Αλλά εγώ δεν είμαι πολιτικός...

*Δημοσιεύτηκε στην "Εποχή" στις 6/1/2018. 

Υποκατηγορίες

  • Ο δρόμος χαράζεται περπατώντας


    Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο ΣΥΡΙΖΑ/η Κυβέρνηση Τσίπρα/η διαπραγματευτική προσέγγιση Βαρουφάκη έχει αναζητήσει ρίζες στον ιδιαίτερο συμβολιστή ποιητή Αντόνιο Ματσάδο.


     

    Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο ΣΥΡΙΖΑ/η Κυβέρνηση Τσίπρα/η διαπραγματευτική προσέγγιση Βαρουφάκη έχει αναζητήσει ρίζες στον ιδιαίτερο συμβολιστή ποιητή Αντόνιο Ματσάδο. Όμως, έτσι, όπως επενδύθηκαν - με πολύ σώου, με πληθωρικές δηλώσεις, με πενιχρό πολιτικό περιεχόμενο πλην της διάθεσης κόντρας και τα κάποια στοιχεία αναδίπλωσης - οι ημέρες μετά το ξεκίνημα των Ευρωπαϊκών περιπλανήσεων Τσίπρα και (κυρίως!) Βαρουφάκη, αληθινά θυμίζουν το Se hace camino al andar/ Ο δρόμος χαράζεται περπατώντας.
    Έτσι, με αναζήτηση ενός κάποιου περιεχομένου για την πληθωρική φόρμα, φθάσαμε στις Προγραμματικές Δηλώσεις, που κινδυνεύουν να είναι το πιο αστραπιαία μεταφραζόμενο κείμενο στην διεθνή σκηνή! Με το καημένο το "Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης" να επιχειρείται να αποκτήσει αποτύπωση που και τους "έξω" να μην συνταράξει περισσότερο, κι εμάς τους "μέσα" να κρατήσει σε ενθουσιασμό.
    Ενώ όμως φαίνεται ότι τελικά θα καταλήξουμε και με Φόρο Επιδεικτικής Κατανάλωσης (αντί του πεζού Φόρου Πολυτελείας: ο Ανδρέας Παπανδρέου θα δάκρυζε, βλέποντας υλοποίηση Thorstein Verblen) και με Ταμείο Εθνικού Πλούτου (αντί για ΤΑΙΠΕΔ: σοφή η ιδέα να συνδυαστεί η εκποίηση/αξιοποίηση με την υπόσχεση για διάσωση του Ασφαλιστικού), συν μια καμπάνια κατά των ολιγαρχών και της ("μεγάλης") φοροδιαφυγής, τα διαβολεμένα τα νούμερα δεν εμφανίζονται στο προσκήνιο. Στο EuroWorkingGroup η εξήγηση ήταν... οι Προγραμματικές που δεν είχαν αναγνωσθεί! Στο δίδυμο Eurogroup της 11ης/16ης Φεβρουαρίου, το ζήτημα κινδυνεύει να είναι σαφώς πιο δυσάρεστο (η Κορυφή της 12ης είναι ούτως ή άλλως "πολιτική"). Στην σταθερή πίεση των "εταίρων" για νούμερα, για ποσοτικοποίηση των πολιτικών όχι απλώς συγκεκριμένη αλλά και πειστική, η Ελληνική στάση είναι Βαρουφακική: "Give us time and give us space". Που στην πραγματικότητα έχει την ακόλουθη απόδοση: "Δώστε μας χρόνο να σκεφθούμε τι θέλουμε/Δώστε μας περιθώρια μέχρις ότου εσείς (οι "εταίροι") σκεφθείτε τι θα μπορούσατε να δώσετε/πού και πώς θα μπορούσατε να χαλαρώσετε ένα κακοσχεδιασμένο και εκ του αποτελέσματος αποτυχημένο Πρόγραμμα, στο οποίο εμείς ζούμε και πνιγόμαστε (και το βλέπετε) εδώ και 5 χρόνια".
    Στην πιεστική απαίτηση των "εταίρων" για νούμερα, για στοιχεία , η Ελληνική πλευρά αντιπαρατάσσει ενδιαφέρουσες διαβεβαιώσεις, όπως για δημοσιονομική ισορροπία, ή πάλι για (ήπιο) πρωτογενές πλεόνασμα. Το πρόβλημα πού είναι; Έρχεται η δική μας διαβεβαίωση, π.χ. του τύπου: "Η αύξηση του κατώτατου μισθού θα διαρρυθμιστεί χρονικά, αλλά δεν έχει και δημοσιονομική επίπτωση, άσε που θα σημάνει πρόσθετες ασφαλιστικές εισφορές, άρα... μείωση των απαιτήσεων του Ασφαλιστικού από τον Προϋπολογισμό". Η άλλη πλευρά σπεύδει να παρατηρήσει: "Ωραία, όμως έχετε υπολογίσει πόσο η αύξηση κατωτάτων θα σημάνει σε αύξηση π.χ. του επιδόματος ανεργίας; Και πόσο στα επιδόματα μητρότητας; Πόσο και πώς θα "περάσει" στον υπολογισμό των συντάξεων; Α, ναι, και με τις υψηλότερες ασφαλιστικές εισφορές, πώς την βλέπετε την εισπραξιμότητα;"
    Αυτού του είδους την προσέγγιση, πάτε την τώρα και απλώστε την σ' όλο το φάσμα των Προγραμματικών όπως θα μεταφράζονται σε Πρόγραμμα - όχι πλέον "Θεσσαλονίκης", αλλά "ηπίως ψαλιδισμένο" ώστε να φαντάζει συμβατό με μια συζήτηση Eurogroup...
    Ή δείτε πάλι, την προσέγγιση να ζητηθεί η συμβολική αντικατάσταση της Τρόικας - η οποία και μισήθηκε, αλλά και απέτυχε ως "ελεγκτής" - με κάτι "άλλο". Σαν στοιχείο αυτού του "άλλου" κάποια στιγμή συζητήθηκε (όχι δε μόνον στην Αθήνα) και ο ΟΟΣΑ. Τον οποίο, βέβαια, γνώρισε πρόσφατα η ελληνική κοινή γνώμη ως εμπνευστή του διαβόητου toolkit/της εργαλειοθήκης: έκανε περισσότερο κακό η συζήτηση γύρω από το ζήτημα αυτό, έτσι όπως έγινε, παρά ο,τιδήποτε άλλο στο μέτωπο των μεταρρυθμίσεων.
    Ο ΟΟΣΑ, οργανισμός με εγγενώς διακρατική υφή, ενώ έχει και γνώση και λόγο - και δεν διστάζει να εκφραστεί με σαφήνεια και ένταση - δεν έχει συσχετισθεί με την γεύση επιβολής του ΔΝΤ και των Βρυξελλών. Εχει δε πρόσφατα "γνωρίσει" (με αφορμή το toolkit) την Ελληνική πραγματικότητα απο κοντά, έχει παίξει ρόλο υποβοήθησης των συνεννοήσεων ο Γενικός Διευθυντής του Ανχελ Γκουρία, που θάναι (στις 11 Φεβρουαρίου, κι αυτός!) στην Αθήνα.
    Όμως , με εμάς να αναζητούμε τον όποιο δρόμο περπατώντας, χρειάζεται παρόμοιες τομές να τις προωθήσει η "άλλη πλευρά". Καθώς και να παρατείνει (με δική της πρωτοβουλία;) τον χρόνο που τελειώνει.
    Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

     

    Το κείμενο του Α.Δ.ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΙΔΗ  δημοσιεύτηκε στη ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ 9.2.2015

    Καταμέτρηση Άρθρων:
    0