Τετάρτη, 26 Ιούνιος 2019

«Υπάρχει σημαντικό περιθώριο διαπραγμάτευσης στο τέλος του προγράμματος»

Μπαίνουμε, νομίζω συμφωνείς, σε έναν κρίσιμο χρόνο.

Ναι. Αλλά δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι είναι η δεύτερη-τρίτη φορά στο τελευταίο δεκαοκτάμηνο που θεωρούμε ότι είναι κρίσιμος ο χρόνος και ότι μπορεί να υπάρξει θετική προοπτική. Τις προηγούμενες φορές, ήταν με το ξεκίνημα συζήτησης για τη ουσιώδη μείωση του χρέους ή για την ένταξη των ελληνικών ομολόγων στο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης της ΕΚΤ. Τα θετικά σημάδια που είχαν δοθεί, αποσύρθηκαν. Αυτό ας το θυμόμαστε!

Καμιά αντίρρηση. Ας πάρουμε πρώτα το διάστημα έως τον Αύγουστο. Πόσο ανηφορικός θα είναι ο δρόμος;

Να το σπάσουμε στα δυο. Είναι το άμεσο, τον Γενάρη - Φλεβάρη, όπου είναι λογικό να ολοκληρωθεί η ταχύτερη παρά ποτέ τρίτη αξιολόγηση. Μην ξεχνάμε ότι η επίσημη ορολογία είναι review, δηλαδή κοιτάμε τι έγινε. Υπερβάλλοντας εμείς λιγάκι ,το λέμε «αξιολόγηση», κάπως σαν να μας βαθμολογούν. Ε, αυτή τη φορά ήταν πραγματικά review, μάλλον θα πάει γρήγορα. Μετά, όμως, υπάρχει υπέρ-ενισχυμένη αξιολόγηση και λιγάκι αμφιλεγόμενη η έναρξη της συζήτησης για ουσιαστική ελάφρυνση του χρέους. Συζήτηση, όχι απόφαση και ασφαλώς όχι υλοποίηση! Αυτά έχουν μεγάλη σημασία, γιατί άμα συμπληρώσουν όσα ήδη έγιναν με τις αγορές, από τον Οργανισμό Διαχείρισης Δημόσιου Χρέους (ΟΔΔΗΧ) με τη βοήθεια των Γάλλων συμβούλων της Rothschild - δηλαδή ότι βγάλαμε μικρό ομόλογο 3 δισ. που ρόλαρε παλαιότερο και μετά ξαναρίξαμε στην αγορά καλύτερα διαμορφωμένα τα ομόλογα του PSI - δείχνει ότι άμα υπάρξει θετική συζήτηση για την περαιτέρω βελτίωση των όρων του ελληνικού χρέους, τότε θα είναι ευκολότερες οι επόμενες έξοδοι στις αγορές. Αυτό λοιπόν, θα μας οδηγεί τον βηματισμό για μετά τον Αύγουστο. Αν υπάρξουν σοβαρά σημάδια ότι η συζήτηση οδηγεί σε μια έκτακτη μεσοπρόθεσμη αναδιάρθρωση του χρέους, αυτό θα μας αποδεσμεύσει, θα μας πάει στην μετά τον Αύγουστο περίοδο με καλύτερη αξιοπιστία.

Επίσημες πηγές λένε - το αναφέρει θετικά και το ΔΝΤ - ότι και τα βραχυπρόθεσμα μέτρα πήγαν καλύτερα του αναμενόμενου.

Αυτό είναι αλήθεια. Βελτιώνει, θεωρώ, και τις προοπτικές των μέτρων των επόμενων μηνών μετά τον Γενάρη – Φλεβάρη. Η τέταρτη και τελική αξιολόγηση, καθώς και η μικρή του ΔΝΤ που είναι για Μάρτη – Απρίλη αν το Ταμείο παραμείνει στο πρόγραμμα, θα είναι πιο ρηχές. Δηλαδή, δεν θα ενσωματώνουν την απαίτηση αποδεδειγμένης εφαρμογής. Στο παρελθόν, κυρίως το 2016, παρόμοιες απαιτήσεις μας πήγαιναν πολλές φορές πίσω. Το δε 2014 οι αυξημένες απαιτήσεις των «εταίρων» κατέστρεψαν τις προσπάθειες Σαμαρά - Στουρνάρα. Αυτή τη φορά, λοιπόν, η «πετυχημένη πρόοδος» των πραγμάτων – στη λογική, βεβαίως, των δανειστών, ότι, πχ, ξεκινάνε οι πλειστηριασμοί με δακρυγόνα, ότι υπογράφεται το Ελληνικό κ.τ.λ. —τα σημάδια δηλαδή ότι δεν ισχύει το κατενάτσιο που εφάρμοζαν οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις στα μη-οριζόντια μέτρα (διότι τα οριζόντια είναι «απλά») θα βελτιώσει τους επόμενους μήνες. Νομίζω, επίσης, ότι αν η Κυβέρνηση – η Κυβέρνηση της χώρας !– αισθανθεί ότι προχωρεί το πράγμα τότε και αυτή θα δώσει τα θετικά σημάδια που θα «επιτρέψουν» στους δανειστές να μετακινηθούν από την ορθοδοξία.

Πoύ στηρίζεις αυτό το συμπέρασμα;

Δυο πρόσθετες επισημάνσεις. Η πρώτη, αφορά την μεγάλη επιτυχία που λέγεται Πορτογαλία. Μιλάω ως δανειστής, τώρα!. Εκεί τι έγινε; Μια βαθύτατα ενοχλητική, όπως και η Ελληνική, Κυβέρνηση, με Σοσιαλιστές και σε συνεργασία με ένα ορθόδοξο Κ.Κ. με το Μπλόκο και υπεύθυνο τον Σεντένο, (που τώρα τον έκαναν Ντάισελμπλουμ στη θέση του Ντάισελμπλουμ) ήπια αλλά σταθερά προσπερνούσε συμφωνημένα με την Τρόικα. Το Ανώτατο Δικαστήριο, πχ, απέρριψε τις περικοπές στις συντάξεις. Απαίτησαν, τότε, ισοδύναμα μέτρα στον ίδιο τομέα, όμως οι Πορτογάλοι παρέκαμψαν. Επειδή περπατούσαν τα υπόλοιπα, οι Ευρωπαίοι και ιδίως ο Σόιμπλε τα άφηναν να περνάνε! Η οικονομία, στη συνέχεια, μ' αυτή τη μικρή δόση ηπιότερης – αν όχι μη-λιτότητας, πήρε απάνω της. Οι αντιρρήσεις των Τροϊκανών σταμάτησαν. Είδαν να «πηγαίνουν» οι ιδιωτικές επενδύσεις, να ανεβαίνουν οι ρυθμοί ανάπτυξης, αντίθετα από τις προσδοκίες της ορθοδοξίας τους. Ο Σεντένο, βεβαίως, δεν αποτελεί, ως πρόεδρος του Eurogroup, αλλαγή υποδείγματος, η Ευρώπη είναι πολύ αργό καράβι, αλλά δείχνει, συμβολικά, ότι ενδέχεται να γίνει ανεκτή και μια ζήτηση. Οι Κύπριοι, πάλι, τελειώνοντας το μνημόνιό τους είχαν εμβληματικά θέματα μη-ολοκληρωμένα, πχ την ιδιωτικοποίηση των Τηλεπικοινωνιών τους, ή την «μεταρρύθμιση» της δημόσιας υπηρεσίας. Αυτά δεν τα ολοκλήρωσαν: Ευρωπαίοι και ΔΝΤ είπαν μεν «πολύ κακό, αυτό» αλλά και δεν επέμειναν. Και η Κύπρος προχωρεί τον δικό της δρόμο. Ας τα έχουμε αυτά υπόψη μας τους επόμενους μήνες...

Ένα είδος ελαστικότητας είδαμε κι εμείς, από τους δανειστές, στην τελευταία αξιολόγηση.

Τα δεδομένα είναι δυο. Πρώτον, το οικονομικό, οι μικρό-χαλαρώσεις. Θυμίζω την περσινή λεγόμενη 13η σύνταξη. Που δόθηκε, με άτσαλο μεν τρόπο, αλλά εισπράχθηκε πολιτικά και λειτούργησε ως ενίσχυση της ζήτησης. Αυτό που γίνεται τώρα, πιο στοχευμένα, με το λεγόμενο κοινωνικό μέρισμα, κ.τ.λ., είναι ενίσχυση της ρευστότητας. Αλλιώς, ας μου επιτραπεί να το πω, θα αρχίσει να ξανα-σκοντάφτει η ανάπτυξη. Δεύτερον, το πολιτικό. Οι Ευρωπαίοι «εταίροι» για δικούς τους λόγους θέλουν να δοθεί η αίσθηση ότι πετυχαίνει και το ελληνικό μνημόνιο! Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος ότι θα λειτουργήσει τελικά για το καλό της Ελληνικής οικονομίας αλλά αυτή τη στιγμή υπάρχει η αίσθηση «άντε να τη σπρώξουμε παρακάτω». Η αξιολόγηση που τώρα ολοκληρώνεται δεν είναι παρά μια σφραγίδα που αν τεθεί εύκολα, θα μπει ευκολότερα και η επόμενη.

Η στάση, πάντως, της Κυβέρνησης δείχνει ότι δεν παίζει με τους στόχους. Αυτό το υπολογίζουν στην Ευρώπη.

Το υπολογίζουν, αλλ' επειδή υπήρξαν οι υπέρ-αποδόσεις των δημοσιονομικών στόχων. Δεν είναι μόνο που η Κυβέρνηση, δυο φορές, επέμεινε να πιάσει τους στόχους αλλά, αφού επέμεινε, τους ξεπέρασε. Τους δανειστές ενδιαφέρει μήπως από την υπέρ-πίεση που ασκείται, λυγίσει τελείως η ανάπτυξη και δεν πιαστούν οι στόχοι ΑΕΠ την επόμενη χρονιά. Σ' εμάς, νομίζω, το πράγμα είναι ζυγιασμένο. υφιστάμεθα την πίεση, όμως διαφορετικά διαστρωματωμένα από ό,τι στο παρελθόν. Η Κυβέρνηση, έχοντας κάνει την επιλογή να διαταράξει τη διαστρωμάτωση της οικονομικής πίεσης έκανε μια βαρύτατα κοινωνική επιλογή. Αυτό που λέει «μεροληψία». Αν θα της βγει αυτό στην κάλπη, άλλη υπόθεση.

Την παρέμβαση Στουρνάρα, πώς την κρίνεις, πού εντάσσεται;

Υπάρχουν δυο σχολές σκέψης όσον αφορά την έξοδο από την εποχή των Μνημονίων. Η μια λέει, «έχουν βελτιωθεί οι γενικές συνθήκες». Η Γερμανία το 2012 δανειζόταν με μικρό επιτόκιο, σήμερα όμως την πληρώνεις εσύ για να δεχθεί κεφάλαιά σου! Η Πορτογαλία δανειζόταν τότε με επιτόκιο 3% - 4% σήμερα βγαίνει με 2%. Το ελληνικό ομόλογο υπόσχεται απόδοση από 4%. Άρα αυτή τη στιγμή την Ελλάδα μπορούν να τη στηρίξουν οι διεθνείς συνθήκες για τα περιορισμένα ποσά των αναγκών της έως και το 2021. Η άλλη πλευρά, την οποία εξέφρασε πρώτος ο Μάριο Ντράγκι - και ψαχνόμασταν όταν έκανε τη σιβυλλική δήλωση ότι αν στην Ελλάδα εκτιμήσουν ότι χρειάζεται κάποια στήριξη «εμείς πρόθυμοι να βοηθήσουμε, με πρόγραμμα στήριξης» - εδώ το διογκώσαμε, ότι είπε «νέο μνημόνιο», ενώ δεν το είπε. Σκεφθήκαμε τότε μήπως φοβάται τίποτε στον χώρο των τραπεζών, ενόψει των stress tests. Όταν, με τον θεσμικότερο δυνατό τρόπο, καταθέτοντας την Ενδιάμεση 'Έκθεση, ο Γ. Στουρνάρας είπε, ότι θα ήταν καλύτερο, η κυβέρνηση να επιδιώξει ένα πρόσθετο πρόγραμμα στήριξης, κάνοντας ένα κλικ ακόμη πιο πέρα από τον Ντράγκι, το πράμα βάρυνε. Γιατί η Τράπεζα της Ελλάδας που είναι «αντένα» της ΕΚΤ στην Ελλάδα, είπε κάτι με πολιτικό περιεχόμενο. Δεν ήταν η καταλληλότερη στιγμή να ειπωθεί αυτό επειδή στην Ελλάδα αρχίζει να υπάρχει η γλυκιά γεύση της επιτυχίας: όλοι γνωρίζουμε ότι μόλις μια πλευρά πει κάτι, η απέναντι θα την καταγγείλει! Παρ΄ όλα αυτά, νομίζω, ο Στουρνάρας έδρασε εντελώς εντός του πλαισίου των Κεντρικο-τραπεζικών αρμοδιοτήτων του. Η επίθεση που του έγινε με αυστηρότητα απ΄ την κυβέρνηση και μερίδα του Τύπου, απλώς και μόνο ανέβασε ένα θέμα που δεν ήταν παρά μια τεχνική πρόταση.

Ποιο το κλίμα, ως προς το ζήτημα του είδους της εξόδου, εκτός συνόρων;

Η κατεύθυνση να βγει η Ελλάδα χωρίς υποχρεώσεις αρχίζει να είναι αρκετά ισχυρή στους ξένους. Κινδυνεύουμε να δούμε, ας πούμε, τη Γερμανική Κυβέρνηση να είναι οπαδός του να αφεθεί η Ελλάδα να πλεύσει μόνη της: απόλυτο μπέρδεμα οι πιο σκληροί οπαδοί του να μείνει η Ελλάδα γονατιστή σ' όλη τη διάρκεια των μνημονίων να δεχθούν να φύγει χωρίς καμιά στήριξη! Επιμένω ότι τεχνική της εξόδου από τα μνημόνια είναι ένα πράγμα, η πολιτική της εξόδου είναι ένα άλλο. Θα ήταν καλό να μένουν χωριστά! Αν ο Γ. Στουρνάρας πριν γίνει Διοικητής δεν ήταν Υπουργός Οικονομικών της πελώριας προσπάθειας που έγινε στη διαπραγμάτευση του 2012 και εν συνεχεία της προσπάθειας να εφαρμοσθεί το τερατάκι που προέκυψε, ως Μνημόνιο-2, αλλά ήταν ένας πανεπιστημιακός ή τραπεζίτης, τότε θα είχαν προκύψει λιγότερα αγκαθάκια από την τωρινή τοποθέτησή του! Επειδή όμως είχε προηγούμενα πολιτική θέση ( όχι ακριβώς πολιτική, βέβαια) έγινε αυτός ο γύρος της συζήτησης. Θα ήταν, λοιπόν, προτιμότερο να μείνουν ξεχωριστά τα τεχνικά και τα πολιτικά. Εάν τον Ιούνιο του 2018, πχ, η κυβέρνηση αποφασίσει το άλμα με τις ελάχιστες δυνατές προστασίες, εγώ που έχω τα συμφέροντά μου εδώ, θέλω να πετύχει όχι πολιτικά, αλλά οικονομικά. Ως πολίτης στην κάλπη, θα κρίνω τι θα κάνω.

Υπάρχουν, βέβαια, κι όσοι υποστηρίζουν την επιλογή δανεισμού – δηλαδή φθηνού – από τον ESM άρα και νέο μνημόνιο.

Όσοι το θέτουν – και το ακούω με πολύ μαχητικό τρόπο και από νυν αντιπολιτευόμενους – πρέπει να είναι ειλικρινείς και να λένε «θέλουμε να μείνουμε ακόμη σε μνημόνια» ώστε να δανειζόμαστε από τον ΕSM. Και να συνεχίσουν λέγοντας «και θέλουμε το Γερμανικό Κοινοβούλιο να αποφασίσει για μας». Ο ESM, εντωμεταξύ, δεν είναι μηχανισμός που δανείζει κράτη τα οποία μπορούν να περπατάνε μόνα τους. Δανείζει βαριά τραυματισμένες οικονομίες...

Να έλθουμε στην πραγματική οικονομία. Τα έσοδα υστέρησαν, το ΑΕΠ δεν πήγε κατά τις προβλέψεις, οι ιδιωτικές επενδύσεις μένουν ακόμη στους σχεδιασμούς. Ποια η εκτίμησή σου;

Εάν είναι κάτι που θα με ανησυχούσε, και που θα έπρεπε να ανησυχεί την Κυβέρνηση και να μην το βλέπει μόνον πολιτικά, αυτό είναι ότι το περιώνυμο υπερσυμπιεσμένο ελατήριο, που συνεχίζει να είναι η ελληνική οικονομία, δεν επανέρχεται όσο γρήγορα ελπιζόταν. Αν δεν είχε υπάρξει στο τέλος του 2016 και του 2017 η «καταραμένη» εκείνη ένεση στα κατώτατα εισοδήματα —αλλά με γρήγορο πολλαπλασιαστή— δεν θα είχαμε, ίσως, θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης. Γίνεται, λοιπόν, μια προσπάθεια το καημένο το ελατήριο να πάρει μπροστά.
Ο πρώτος αναφερθείς στο ελατήριο, ήταν ο Γιάννης Στουρνάρας! Ο Πρωθυπουργός απ' αυτόν νομίζω ότι το δανείστηκε. Σ΄ όλες τις οικονομίες – στην Κυπριακή, την Πορτογαλική – πρώτα πήρε μπρος η οικονομία και μετά άρχισαν να φαίνονται οι υποτιθέμενες ωφέλειες από τις λεγόμενες μεταρρυθμίσεις. Η δική μας οικονομία, ακόμη το κοιτάει. Οι επενδύσεις – κάποτε ας σταματήσει αυτή η τρομακτική συζήτηση ότι επενδύσεις ίσον Ελληνικό και Χρυσός! - παίρνουν μεν μπροστά, αλλά δυστυχώς είναι κυρίως τον τουριστικό τομέα, τομέα ευεπηρέαστο από τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Πάντως παίρνουν μπροστά. Δυστυχώς, όμως, ακόμη και αυτές έχουν το περιβόητο lag, τη χρονική υστέρηση μέχρι να μεταφρασθούν στην απασχόληση και στα έσοδα. Μεγάλο θέμα, αυτό, γιατί αν αφεθεί να υπάρχει η δέσμευση ότι η ελληνική οικονομία θα δίνει 3,5% πρωτογενές πλεόνασμα αλλά δεν έχει ανάπτυξη (αληθινή, όχι προϋπολογιζόμενη) τότε δεν θα περπατήσει εύκολα το πράγμα. Ταυτόχρονα οι αντοχές του κόσμου και η ανοχή - που είναι η πολιτική μετάφραση των αντοχών—, αντοχές εκπληκτικές κατά την αντίληψή μου μετά τις περιπέτειες του 2015 - μπορεί να μας φέρουν σε εκπλήξεις. Γι αυτό, λιγότερα λόγια και περισσότερες συμβολικές κινήσεις . Οι περιώνυμες «μεταρρυθμίσεις» δεν θα δώσουν αποτέλεσμα στον κοντινό ορίζοντα. Τι εννοώ με το συμβολικό; Εννοώ, και έρχομαι στο τρίτο θέμα που έθεσες, στη δημοσιονομική ανταπόκριση, δηλαδή στο ότι ο κοσμάκης πληρώνει φόρους. Ειλικρινά πιστεύω ότι αυτή εδώ η Κυβέρνηση θα πρεπε να κάνει κάτι εξαιρετικά πρωτότυπο: να βγει και με λεβεντιά - την Πρωτοχρονιά έπρεπε, αλλά έστω τα Φώτα! - να πει ένα μεγάλο ένα συγκινημένο ευχαριστώ στις εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου που πάνε και πληρώνουν, που πάμε και πληρώνουμε. Η αναφορά ότι εξαντλείται η φοροδοτική ικανότητα - την οποία μονίμως βγάζουμε οι δημοσιογράφοι με ένα άγχος - δεν πρέπει να κρύβει ότι υπάρχει φορολογική συμμόρφωση. Αν σωθεί το ελληνικό παιχνίδι, γι' αυτό είναι που θα σωθεί!

Προκύπτει νομίζω, συνολικά από την ανάλυσή σου ότι έχει έδαφος μια επαναδιαπραγμάτευση για μέτρα συμφωνημένα όπως η περικοπή των φορολογικών συντελεστών το 2020, ενδεχομένως με έναν τρόπο, και των πρόσθετων επικείμενων φορολογικών επιβαρύνσεων. Διότι το ζήτημα της επείγουσας ανάγκης τόνωσης της ζήτησης, απ' όλους ορατό, ενδιαφέρει και τους δανειστές.

Μακριά από μένα το γνωστό μας «αν ήμουν πρωθυπουργός» προς μια Κυβέρνηση που διαπραγματεύεται και θα διαπραγματεύεται. Με την ευκαιρία, θα ήταν καλό οι πολίτες να κάνουν ένα μικρό δωράκι στον Ευκλείδη Τσακαλώτο. Είναι εύκολο να λες «μα εσύ ήσουν κάποτε επικεφαλής των 53+ , πώς λοιπόν μπαίνεις στις μνημονιακές υποχρεώσεις κτλ», αλλά ο Ευκλείδης διαπραγματεύεται. Πολύ δύσκολο είναι να καταλάβει ο Έλληνας (εμείς δηλαδή) ότι «διαπραγματεύομαι» σημαίνει παίρνω κάποιες αρχικές θέσεις, χάνω σε κάποια για να κερδίσω σε άλλα. Νομίζω ότι υπάρχει, και μάλιστα σημαντικό, περιθώριο διαπραγμάτευσης. Υπάρχει περιθώριο ουσιαστικής, διαπραγμάτευσης στο θέμα του σφαγιασμού των συντάξεων – που φαίνεται να ανησυχεί και το Συμβούλιο της Επικρατείας.... Προσοχή όμως: αν ανέβουμε στα κεραμίδια πάλι και βγάλουμε το μεγάλο φλάμπουρο από την Αγία Λαύρα και το σηκώσουμε και πούμε να νικήσουμε τους εχθρούς της πατρίδας που λύγισαν τον λαό κτλ, λέγοντας θα γυρίσουμε τις συντάξεις όπου ήταν πριν, αυτό θα ήταν ένα τρομακτικό ατόπημα. Τότε θα βγαίναμε πιο ηττημένοι από ότι θα΄πρεπε. Ας το πάμε κάπου προς τη γκρίζα προσέγγιση των Πορτογάλων, με συνεχή επισήμανση προς τους Ευρωπαίους ότι αν στραγγίξει τελείως η οικονομία τότε θα επανέλθουν τα αδιέξοδα. Η Κυβέρνηση την κρίσιμη στιγμή της διαπραγμάτευσης θα μπορούσε να ζαλωθεί τρία όπλα. Αξιωματική Αντιπολίτευση λέει ότι το 3,5% πλεόνασμα δεν πιάνεται, χρειάζεται 2%. Ο κεντρικός τραπεζίτης της χώρας λέει ότι πρέπει να πάει στο 2%. Και ένας τρίτος συντελεστής, ο Νίκος Χριστοδουλάκης, παλιότερος αλλά πάντα ουσιαστικός, το πάει παρακάτω: να υπάρξει δέσμευση να πηγαίνει προς τη μεριά των επενδύσεων το 1% - 1,5% από το 3,5%.

Αυτό το έθεσε στη διαπραγμάτευση της δεύτερης αξιολόγησης, επίμονα, ο Ε. Τσακαλώτος. Απορρίφθηκε, δεν το υποστήριξαν ούτε οι Γάλλοι.

Να επανέλθει! Τώρα, στο κλείσιμο. Συνολικά, νομίζω ότι υπάρχει περιθώριο διαπραγμάτευσης και ότι αυτό πρέπει, όπως υπονόησες, να είναι μάλλον προς τη μεριά των συντάξεων και όχι της φορολογίας.

Συμπεριλαμβάνεις και το 3,5% του πλεονάσματος ως δυνητικά διαπραγματεύσιμο;

Πιστεύω ότι αν το 3,5% δεν μπει «μαχητικά» αλλά τεχνικά, θα μπορούσε να καμφθεί. Επιμένω ότι σε βάθος χρόνου μέχρι και το 2022 είναι έξω από οποιαδήποτε λογική. Αλλά εγώ δεν είμαι πολιτικός...

*Δημοσιεύτηκε στην "Εποχή" στις 6/1/2018. 

Πύκνωση των εξελίξεων

Με ψηφισμένο, λοιπόν, και τον Προϋπολογισμό 2018 – «τελευταίο Προϋπολογισμό των Μνημονίων» κατά την κυβερνητική ανάγνωση, προϋπολογισμό που θα ζήσει «την μετάβαση σε ένα Μνημόνιο-4», όπως κι αν αυτό ονοματισθεί, κατά την αντιπολιτευτική – και με την γαλοπούλα επί θύραις, φθάνουμε ούτως ή άλλως σε μια φάση πύκνωσης των εξελίξεων. Το ίδιο το σκηνικό επιψήφισης του Προϋπολογισμού, με πρωτόγνωρη ταχύτητα (και με τόσα κενά έδρανα ώστε να ... διακοπεί για ένα 2ωρο η συνεδρίαση ελλείψει ομιλητών) και με την κυβερνητική πλειοψηφία να έχει κερδίσει «μιαν ακόμη ψόφο από τον διάδρομο» (της ήδη αποσυρθείσης από την Ένωση Κεντρώων κυρίας Μεγαλοοικονόμου), χτίζει την εντύπωση αυτή.
Αφήνουμε κατά μέρος το στρώσιμο της σκηνής με εντεινόμενη οξύτητα – μαθημένα τα βουνά από χιόνια! Με συχνές-πυκνές βουτιές στο παρελθόν και την αναζήτηση ευθυνών, οι τόνοι και οι προσωπικές αντεγκλήσεις ανέβηκαν. Προσπερνούμε και ένα άλλο: την οριστική, ως φαίνεται, επιλογή του Ευκλείδη Τσακαλώτου να ομιλεί με παραβολές, όπως με τις Δέκα Πληγές του Φαραώ. δηλαδή να μπολιάζει με χιούμορ αν μη με σαρκασμό την δημόσια συζήτηση. Πιο σοβαρά, όμως, ο Ευκλείδης (ο οποίος σιγά-σιγά εντάσσεται κι αυτός στην μικρή ομάδα πολιτικών που ο κόσμος αναφέρεται σ' αυτούς με το μικρό τους όνομα: σημειώστε το) φόρτωσε τον λόγο του με νούμερα. με πολλά νούμερα. και με ημερομηνίες, με αναφορές σε κεκτημένα αναγνώρισης των βημάτων των τελευταίων μηνών από τις αγορές κοκ. Στην ίδια λογική προσείλκυσε και τον Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος κι αυτός προσέφυγε σε νούμερά και στοιχεία για να αντιπαρατεθεί με τον Κυριάκο Μητσοτάκη οποίος είχε ήδη ξεκινήσει σ' αυτόν τον δρόμο (κάνοντας ένα στραβοπάτημα στα στοιχεία για την απασχόληση).
Γιατί τα συγκρατούμε, αυτά; Επειδή αυτή η ευθέως προεκλογική στην φύση της - όσο κι αν αφεθεί/υποχρεωθεί από τις εξελίξεις να διαρκέσει – περίοδος προκύπτει ότι θα έχει τρία συστατικά που θα την χρωματίσουν: πολύ-πολύ παρελθόν. ένταση μέχρις υβρεολόγιου. και σωρούς από νούμερα και στοιχεία. Τα τελευταία, όπως π.χ. οι αποδόσεις των ομολόγων, οι προβολές για τους ρυθμούς ανάπτυξης ή τα πρωτογενή πλεονάσματα ή την ταμειακή εκτέλεση του Προϋπολογισμού, τα επίπεδα απασχόλησης και την κατανομή της σε πλήρη και μερική, όλα αυτά δίνουν την ευκαιρία να ερμηνεύει κανείς όπως επιθυμεί. Ακόμη-ακόμη και να παράγει, να διακινεί και να αποδέχεται «τα δικά του» στοιχεία. Πέφτουν ταχύτατα οι αποδόσεις του Ελληνικού χαρτιού; Είναι καλύτερα τα επιτόκια που θα πιάσει η επόμενη έκδοση νωρίς τον Φεβρουάριο του 2018, σε σχέση π.χ. με εκείνες του Απριλίου και Ιουλίου 2014; Μα δεν συγκρίνονται με των Πορτογάλων ή των Κυπρίων! Ή πάλι: η σημερινή πλημμυρίδα κεφαλαίων διεθνώς έχει προ πολλού προσπεράσει την προ 4ετίας κατάσταση. Και ούτω καθεξής.
Προσέξτε όμως και το άλλο: ο ίδιος ο Πρόεδρος της Βουλής Νίκος Βούτσης, από έδρας, άδραξε την ευκαιρία να παινέψει ως δημιουργό της ΕΡΓΑΝΗΣ – της πλατφόρμας, ακριβώς, δεδομένων για την απασχόληση – τον Γιάννη Βρούτση, των Κυβερνήσεων Σαμαρά (Βέβαια το έκανε γιατί ο Κυριάκος είχε αυτοτρικλοποδιαστεί με τα στοιχεία μερικής απασχόλησης). Όμως και από πλευράς Τσακαλώτου υπήρξε διεξοδική αναφορά στον – υπό αποχώρηση με λήξη της θητείας του – διευθυντή του ΟΔΔΗΧ Στέλιο Παπαδόπουλο, επιλογή Στουρνάρα/Σαμαρά που διετηρήθη στην εξαιρετικά ευαίσθητη και υπεύθυνη θέση του και, αφού έστησε το ομόλογο/roll-over του φετινού Ιουλίου και το ήδη καρποφόρο swap των 25 δις του Νοεμβρίου, φεύγει για Λονδίνο. (Προερχόμενος από Citigroup και εν συνεχεία ΒΝΡ/Paribas, και με την ιδιαιτερότητα για τον χρηματοοικονομικό τομέα Γαλλικών σπουδών/Paris-Dauphine, ο Στ. Παπαδόπουλος είχε κινήσει ζήλιες για το επίπεδο αμοιβών του. Βρέθηκε στα πράγματα πριν 5 χρόνια, με πρώτη έκθεσή του στην φωτιά το PSI-2, το buy-back ομολόγων που είχε τότε εισηγηθεί/επιβάλει το ΔΝΤ. Α, ναι, «Γάλλος» ο Στ. Παπαδόπουλος αισθανόταν εξ ίσου άνετα με Lazard και με Rothschild...).
Σημειώστε, πάντως, ότι ερωτώμενος γιατί δεν παραμένει μέχρι και την ολοκλήρωση του τρέχοντος Προγράμματος ο Στ. Παπαδόπουλος έδειχνε να μην θεωρεί, καθόλου, ότι ο δρόμος αυτός και το 2018-19 θα είναι στρωμένος με ρόδα...
Πύκνωση των εξελίξεων, λοιπόν: πουθενά αλλού δεν συμβαίνει αυτό πιο έντονα απ' ό,τι στο μέτωπο των τραπεζών. των «κόκκινων δανείων» των χαρτοφυλακίων. των stress tests τους. Σκηνική έκφραση αυτού του γεγονότος ήταν η παρουσία «των τραπεζιτών» στο Μαξίμου, την περασμένη βδομάδα. Σημειώστε όμως και την αναφορά Τσακαλώτου, από βήματος Βουλής/Προϋπολογισμού στην καβάντζα 22 δις (από πού; πώς; τι;) που διαθέτουν οι τράπεζες για την τωρινή φάση.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 21/12/2017. 

Πάλι κάποια Ευρωπαϊκά

Οι πρόσφατες συζητήσεις για το πώς θα προχωρήσουν οι διαπραγματεύσεις για «Το Μέλλον της Ευρώπης» - από την αρχική σπορά σεναρίων από πλευράς Ευρωπαϊκής Επιτροπής την άνοιξη του 2017 και την τοποθέτηση Μακρόν από την Πνύκα και εν συνεχεία την Σορβόννη το φθινόπωρο, μέχρι και τις διαρθρωτικές προτάσεις αναβάθμισης της Ευρωζώνης με π.χ. με δημιουργία «Ευρωπαϊκού Νομισματικού Ταμείου» και την πλειοδοσία Μάρτιν Σουλτς/SPD για «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης» σε ορίζοντα 2025 – φαίνονται σαν να φέρνουν μιαν επιτάχυνση στους αναστοχασμούς μέλλοντος της Γηραιάς Ηπείρου.
Στην διαδικασία αυτή, η Ελλάδα προσέρχεται συχνά με στερεότυπα («ο Καραμανλής μας έβαλε στην Ευρώπη», «επί Σημίτη η Ελλάδα υπήρξε ο πιο καλός ο μαθητής»), τώρα τελευταία με την αίσθηση ότι «μέσω επανασχεδισμού των Ευρωπαϊκών» θα προκύψουν θετικότερες προσεγγίσεις των δικών μας αδιεξόδων (π.χ. έξοδος του ΔΝΤ από τα Προγράμματα και «Ευρωπαϊκή λύση» επιτήρησης, ή πάλι πλαίσιο για ελάφρυνση του χρέους). Ο Γιάννης Στουρνάρας, τώρα, στην πρόσφατη διοργάνωση της Διεθνούς Διαφάνειας με θέμα «Γιατί δεν λειτουργούν οι θεσμοί», επεσήμανε ότι [στην Ελλάδα] «δεν έχει εμπεδωθεί η βεβαιότητα ότι οι θεσμοί παράγουν τα ίδια αποτελέσματα για όλους». Κι αν αυτό έχει πίσω του ιστορικούς και πολιτιστικούς παράγοντες, δεν πρέπει να παραβλέπονται - κατ' αυτόν - «τα χαρακτηριστικά του πολιτικού συστήματος, που δεν ευνοούν την συναινετική προσέγγιση». Κρατήστε το, αυτό: αν η πειστικότητα των δικών σου θεσμών υστερεί προστρέχεις στους υπό δημιουργία πειστικότερους «ξένους θεσμούς». Ενώ και η καημένη η συναίνεση στην Ελλάδα παραδοσιακά υπό πίεση επιτυγχάνεται – πίεση έξωθεν, θυμάστε;
Να προτείνουμε όμως στον αναγνώστη κάτι άλλο: αν πάει πίσω, στα μέσα της κρίσης, και αναζητήσει π.χ. τις τοποθετήσεις ημερίδας που είχε διοργανωθεί τον Μάϊο του 2014 στην Αθήνα με εμπνευστή τότε τον Λουκά Παπαδήμο («Ανάπτυξη και Απασχόληση στην Ευρώπη»), θα διαπιστώσει πώς πολλά απ' όσα σήμερα διεκδικούν κεντρική θέση στην πολιτική συζήτηση, υπήρχαν ήδη. Και σιγόβραζαν μετά την αδιέξοδο διαχείριση της κρίσης.
Στην ημερίδα εκείνη, θυμίζουμε, είχαν μετάσχει εκπρόσωποι της ακαδημαϊκής και πολιτικής ορθοδοξίας. Πέρα από τον Λ. Παπαδήμο, ο Χριστόφορος Πισσαρίδης, ο υπουργός Οικονομικών της Πορτογαλίας V. Gaspar, ο Ph. Aghion που συμβούλευε την Γαλλική Κυβέρνηση κοκ. Δείτε λοιπόν πώς η αποτίμηση της πρώτης φάσης της κρίσης (και των προσπαθειών αντιμετώπισής της ) κατέληγε στο αίτημα της θεσμικής υπέρβασης.
Για τον Λουκά Παπαδήμο, «μετά από τέσσερα χρόνια [κρίσης] υπάρχουν προβλέψεις για ανάκαμψη με βελτίωση των δημοσιονομικών και ανάκτηση της εμπιστοσύνης». Όμως η ανάκαμψη «έρχεται μόνον βαθμιαία και η επαναφορά της απασχόλησης είναι βραδεία». Σήμερα, όπου η ΕΕ περπατάει καλά, η φθορά που προέκυψε από την υστέρηση στην επαναφορά στην απασχόληση τείνει να μένει σε δεύτερο πλάνο. Επιπλέον, κατά Παπαδήμο, οι επιδόσεις των χωρών της Ευρωζώνης παραμένουν άνισες, ενώ «οι κίνδυνοι για υποχώρηση δεν λείπουν». Εδώ, η πολιτική επίπτωση συνεχίζει να γίνεται άμεσα αισθητή. Δείτε όμως και την συνέχεια: ο ανεπίληπτης Ευρωπαϊκότητας Λουκάς Παπαδήμος είχε σημειώσει, τότε, ότι «η επιβολή μιας συγκεκριμένης φιλοσοφίας – της Γερμανικής – στην άσκηση πολιτικής [ οδήγησε στο να] κινδυνεύουν να καταστραφούν τα όποια θετικά έχουν επιτευχθεί».
Για τον Νομπελίστα Χριστόφορο Πισσαρίδη τώρα, Κύπριο αλλά με πανεπιστημιακή διαδρομή στο LSE, εκείνο που άφησε πίσω η κρίση είναι ότι προϋπόθεση της περαιτέρω πορείας είναι «είτε περισσότερη Ευρώπη, είτε λιγότερη, εκείνο όμως που αποκλείεται είναι να συνεχισθεί η τωρινή πορεία».
Η εκτίμηση Πισσαρίδη για την διαχείριση της κρίσης από την Ευρώπη την Ευρωζώνη ήδη τότε σόκαρε: «Σώθηκε το ευρώ, όχι όμως και οι Ευρωπαίοι πολίτες». Για να συμπληρώσει: «Το ζητούμενο είναι η πραγματική αλληλεγγύη [...] . Όμως, άμα δει κανείς τα επίπεδα των χωρών στην αρχή και στην ώριμη φάση της κρίσης, αντί για βαθύτερη ενοποίηση βλεπει το αντίθετο». Όμως οι αναφορές στο θέμα της αναγκαίας (λειτουργικά, όχι διακηρυκτικά/πολιτικά...) αλληλεγγύης πάνε μακριά.
Συμπλήρωνε ο Χρ. Πισσαρίδης: «Όπου αλλού υπήρξε στην ιστορία αληθινή ενοποίηση, υπήρξε και ουσιαστική αλληλεγγύη. Στις ΗΠΑ, η ανάπτυξη της Δύσης έγινε με κεφάλαια της Ανατολικής Ακτής. Στην Γερμανία, μετά τον Πόλεμο η ανοικοδόμηση έγινε με κεφάλαια των ΗΠΑ. Πιο πρόσφατα, η ενσωμάτωση της Ανατ. Γερμανίας έγινε με κεφάλαια της Δυτικής. Και στην Κίνα, η ανάπτυξη του εσωτερικού γίνεται με πόρους των παράκτιων ζωνών».
Για τον Πισσαρίδη, όλα αυτά σε ένα συμπέρασμα οδηγούν: «προαπαιτούμενο θα είναι η Πολιτική Ένωση, αλλιώς θα υπάρξει αποδιάρθρωση».

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 15/12/2017. 

Μια «άλλη» ματιά στην Τουρκία

Nα προτείνουμε σήμερα μια παρέκκλιση από τις θεματολογικές επιλογές της στήλης, που επικεντρώνονται κυρίως στα Ελληνικά – άντε και στα Ευρωπαϊκά και κάποια διεθνή που θεωρούμε ότι μας αγγίζουν περισσότερο – για να στραφούμε λίγο προς μιαν άλλη πλευρά, στα απόνερα της πολύκροτης επίσκεψης Ερντογάν. Η οποία, κατά παγκόσμια πρωτοτυπία, διαδραματίστηκε ήδη προτού ξεκινήσει με την «εισαγωγική συνέντευξη» Ερντογάν προς Αλέξη Παπαχελά/ΣΚΑΙ και ολοκληρώθηκε με την «ανακεφαλαιωτική κατάθεσή» του προς Άγγελο Αθανασόπουλο/ΒΗΜΑ.
Δεν θα ολισθήσουμε στα διεθνοπολιτικά, θα μείνουμε στον χώρο της οικονομίας. Όμως δεν εννοούμε τις κάποιες – αχνές – τοποθετήσεις περί προοπτικών οικονομικής ΕλληνοΤουρκικής συνεργασίας, τις αναφορές σε τουριστικά ή σε επενδυτικά και σε διμερές εμπόριο. Θα θέλαμε να προτείνουμε στον αναγνώστη να δει έστω επιφανειακά τι είναι ως οικονομική παρουσία η Τουρκία. Και που πάει, τώρα.
Λοιπόν: μια πρώτη διαπίστωση που δεν πρέπει να μας φεύγει από τα μάτια είναι ότι η Τουρκική οικονομία – που συνεχίζει να θεωρείται «αναδυόμενη» κατά το ΔΝΤ, αλλά κατατάσσεται στις ανεπτυγμένες σύμφωνα με τους περισσότερους αναλυτές – είναι στα 900 δις δολάρια (βέβαια, στα 2,2 τρις δολάρια σε όρους αγοραστικής αξίας), πράγμα που την θέτει άνετα στους G-20, συγκεκριμένα στην 17η θέση των οικονομιών του κόσμου. Ταβάνι έπιασε το 2013, στα 950 δις. Πριν 20 χρόνια – δηλαδή αρκετά πριν την μεγάλη οικονομική της κρίση του 2000/2 – βρισκόταν στα 260 δις δολάρια. Σε όρους κατά κεφαλήν εισοδήματος, αυτό δίνει 9.600 δολάρια σήμερα έναντι 4.200 τότε. Πίσω απ' αυτά, βρίσκει κανείς έναν πληθυσμό που «βλέπει» πλέον τα 80 εκατομμύρια, έναντι 60 εκατ. τότε.
[Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα κάπου στα 195 δις δολάρια, δηλαδή στην 47η θέση παγκοσμίως ή στα 290 δις σε όρους αγοραστικής αξίας. Πριν 20 χρόνια ήταν στα 145 δις δολάρια. Από πλευράς πληθυσμού, είμαστε στα 11 εκατομμύρια, με κατά κεφαλήν εισόδημα πλέον, μετά την κρίση μας, κάπου στις 18.000 δολάρια. Πριν 20 χρόνια είμασταν στις 13.500].
Οι ρυθμοί ανάπτυξης που γνώρισε η Τουρκία έχουν τρέξει γύρω στο 4,5-5% για μεγάλα διαστήματα στην 20ετία – κάπου εκεί φαίνεται ότι θα αποδώσει τελικά και φέτος (κι ας είχε διατυπώσει πρόβλεψη 2,5% το ΔΝΤ για το 2017 στην αρχή της χρονιάς), με τις εξαγωγές να τραβούν την οικονομία μπροστά (10%) και τις επενδύσεις σε ανάλογους ρυθμούς – όμως εδώ τον χορό σέρνουν οι κατασκευές ενώ ο μηχανολογικός εξοπλισμός σημείωνε σημαντική υποχώρηση. Σημειωτέον ότι υπήρξαν χρονιές όπου ξεπεράστηκε ως ρυθμός ανάπτυξης και το 8%. Εδώ χρειάζεται προσοχή όταν κανείς επιχειρεί να προβλέψει προς τα πού (θα) πηγαίνει η Τουρκική οικονομία, μετά την αλματώδη ανάπτυξη των τελευταίων – πολλών – χρόνων που την έκανε εξωστρεφή οικονομία με ισχυρό εξαγωγικό κλάδο και υπολογίσιμη μεταποιητική παραγωγική δομή: στο κλείσιμο του 2016 , και μετά την πολιτική αναταραχή που ακολούθησαν το αποτυχημένο πραξικόπημα του Ιουλίου 2016 ο Ντάρον Ατζέμογλου (του ΜΙΤ, συν-συγγραφέας του Why Nations Fail, μαζί με τον Τζέημς Ρόμπινσον του Χάρβαρντ) διετύπωνε δημόσια την πρόβλεψη ότι «η Τουρκική οικονομία μπορεί να καταρρεύσει μέσα στην επόμενη διετία» άμα δεν πείσει την Δύση ότι είναι αξιόπιστη. Εξηγώντας την θέση του με την διαπίστωση ότι την ιδιωτική κατανάλωση (που οδήγησε , σταθερά, την Τουρκική οικονομία) την κινεί ο δανεισμός, και ότι μεγάλο μέρος του δανεισμού είναι εξωτερικός που εισάγει πρόσθετη αβεβαιότητα την στιγμή που νοικοκυριά και επιχειρήσεις διστάζουν πλέον να διακρατούν τουρκικές λίρες, ο Ατζέμογλου διαψεύσθηκε στην πράξη. Όπως άλλωστε και το ΔΝΤ, καθώς είδαμε.
Εισροές «θερμού χρήματος» - με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα – κράτησαν την Τουρκική οικονομία σε ισορροπία. Όμως το χρηματοπιστωτικό της σύστημα «φορτώνει κίνδυνο» καθώς αντλεί κεφάλαια σε συνάλλαγμα για να χρηματοδοτεί σε τοπικό νόμισμα. Οι πιέσεις της Κυβέρνησης – και το να πιέζεσαι από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν είναι απλή ιστορία!... - προς την Κεντρική Τράπεζα να κρατήσει υψηλά την πιστωτική επέκταση, ακριβώς για να μην αποθερμανθεί η οικονομία και να μην ξεφύγει η ανεργία, τροφοδότησαν τον πληθωρισμό (που είχε αποστραγγισθεί από την Τουρκική οικονομία) οπότε τον Νοέμβριο είχε προσπεράσει το 11%. Η Τουρκική λίρα πλησίασε ισοτιμία 4 ανά δολάριο με αφορμή την ΤουρκοΑμερικανική ένταση – όπως είχε συμβεί και στις αρχές του 2017 – έναντι 3 το φθινόπωρο του 2016 (το 2016 το Τουρκικό νόμισμα είχε χάσει 21% έναντι του δολαρίου). Ο διεθνής τραπεζίτης που έλεγε ότι το πώς ισορροπεί η Τουρκική οικονομία «είναι ένα τυλιγμένο σε μυστήριο αίνιγμα») είχε κάποιο δίκιο, διαχρονικά.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 11/12/2017.

«Όταν μιλούν οι μεγάλοι για σένα…»

Όσο θα περιμένουμε την ολοκλήρωση της τρίτης αξιολόγησης – που όντως δείχνει να πηγαίνει αρκετά πιο γρήγορα, αν δεν «κολλήσει» κάτι – θα συνιστούσαμε στον αναγνώστη να σταθεί σε δυο εσωτερικές αξιολογήσεις, ισάριθμων θεσμών που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στα Ελληνικά Προγράμματα: του ESM και του ΔΝΤ. Αξιολογήσεις της δικής τους πορείας.
Πρώτος ο ESM, που («Πέντε χρόνια επιτυχιών, προκλήσεων και προοπτικών») αναγνώρισε την Ελληνική διάσωση ως την πλέον προβληματική από τα εγχειρήματα που ανέλαβε – δεν χρειαζόταν και ιδιαίτερη φαντασία, εν προκειμένω! – όμως δια του γενικού διευθυντή του Κλάους Ρέγκλινγκ επανέλαβε την εκτίμηση ότι η Ελλάδα ολοκληρώνει το πέρασμά της από την φάση αυτή.
Αναφερόμενος στο πετυχημένο πρόσφατο swap ομολόγων άνω των 25 δις ευρώ – κάτοχοι 86% του συνόλου των «άτακτων» εκδόσεων του PSI 2012 που είδαν την πρόταση ανταλλαγής να τους απευθύνεται, την δέχθηκαν – με πέντε νέες λήξεις 2023 – 2042 και με κουπόνια 3,5%-4,2% και συνδέοντάς τα με του Ιουλίου την μίνι-έκδοση 5ετούς ομολόγου/rollover ύψος 3 δις ευρώ με κουπόνι 4,375% (είχε ξεκινήσει με ενδεικτικό 4,875%), ο Ρέγκλινγκ θεώρησε ότι «οι πιθανότητες είναι καλές ότι [η χώρα] θα μπορεί να αυτοχρηματοδοτείται αυτόνομα μετά την ολοκλήρωση του Προγράμματος τον Αύγουστο 2018». Για να προσθέσει παρευθύς εκείνο που η συνεχιζόμενη εκκρεμότητα σχηματισμού Κυβέρνησης σε Βερολίνο έχει βέβαια θέσει σε ύπνωση: το ότι – «στο τέλος του Προγράμματος και εάν χρειαστεί» - ισχύει η δέσμευση των «εταίρων» «για περαιτέρω ελάφρυνση του χρέους/debt relief». Προσοχή όμως! «εφόσον η Ελλάδα συνεχίσει να υλοποιεί τις μεταρρυθμίσεις»
Συνιστούμε, φίλε αναγνώστη, να διαβάσεις στο τελευταίο αυτό σκέλος φράσεως την νέα conditionality, με την οποία θα προχωρήσει το πράγμα «μετά τα Μνημόνια». Για να βγει οριστικά η Ελλάδα στις αγορές, μετά και τις 2-3 προγραμματισμένες εξόδους του 2018 (ώστε να σχηματίσει το επίσης σχεδιασμένο απόθεμα) οι «εταίροι» θα ανάψουν φωτάκι για debt relief (το οποίο θα πείσει, άλλωστε, και τις αγορές να κάνουν μαζί μας το τελευταίο βήμα). Όμως θα το συνδυάσουν αυτό με δέσμευση για μεταρρυθμίσεις εις βάθος χρόνου – έτσι άλλωστε θα προσπεραστεί και η «ανάγκη» να αντιμετωπισθούν όσα από την τρέχουσα αξιολόγηση «δεν προκάνουν» να ολοκληρωθούν. (Μην ξεχνάμε ότι και η Κύπρος που επαινείται, βγήκε από το δικό της Μνημόνιο με ουκ ολίγες υποχρεώσεις μεταρρύθμισης «της Δημόσιας Υπηρεσίας» εκκρεμείς, αλλά και με την CYTA/ Κυπριακό ΟΤΕ μη ιδιωτικοποιημένη).
Ο δεύτερος θεσμός είναι το ΔΝΤ. Εδώ, με δεδομένη την δυσάρεστη περιπέτεια της εμπλοκής του Ταμείου στην διαχείριση κρίσεων «της αρμοδιότητάς του» σε χώρες όμως που ανήκουν σε νομισματικές ενώσεις, έχει ξεκινήσει από καιρό εσωτερική δουλειά για αποτίμηση του τι συνέβη όταν «δέχθηκε» να υπαγορεύσει Προγράμματα Προσαρμογής όπου το εργαλείο της διόρθωσης της ισοτιμίας δεν ήταν διαθέσιμο. Όπως συνέβη με την Ευρωζώνη, εν προκειμένω με την Ελλάδα. Η μελέτη των νομισματικών ενώσεων από το Ταμείο πάει πίσω στην δεκαετία του ΄90, π.χ. όταν το Τμήμα Μελετών του έκανε την συζήτηση «Α Formal Model of Optimum Currency Areas" υπό το φως της θεωρίας των βέλτιστων νομισματικών ζωνών. όμως φρέσκο-φρέσκο είναι το background paper (Ιουλίου του 2016) του Ανεξάρτητου Γραφείου Αξιολόγησης του ΔΝΤ , δια χειρός Ling Hui Tan, για «την εμπλοκή του Ταμείου στην Ευρωζώνη έναντι άλλων Νομισματικών Ενώσεων» . Έχει κάτι το αφοπλιστικό η αναφορά στο πώς, όταν είχε μελετηθεί το ενδεχόμενο χρήσης πόρων του Ταμείου αλλά και η εκ μέρους του επιτήρηση ή επιβολή conditionality οσάκις λειτουργούν Περιφερειακές Κεντρικές Τράπεζες, δεν είχε κριθεί πιθανή μια εμπλοκή στην Ευρωζώνη: βλέπεις άλλο είναι να κάνεις με ΚεντροΑφρικανική Οικονομική και Νομισματική Ένωση (CEMAC) ή Νομισματική Ένωση της Καραϊβικής (ECCU), άλλο με Ευρωζώνη, Eurogroup και ΕΚΤ!
Υπάρχει την ώρα που μιλάμε εν εξελίξει εσωτερική συζήτηση στο ΔΝΤ για το τι σημαίνει για αύριο ενδεχόμενη εμπλοκή του σε Προγράμματα όπου δεν λειτουργεί το εργαλείο της ευθείας υποτίμησης – όμως η συζήτηση αυτή μένει πολύ-πολύ χαμηλά και διακριτικά. Βλέπετε... θα ισοδυναμούσε η πολλή ειλικρίνεια με παραδοχή ότι Προγράμματα όπως το Ελληνικό ήταν εξ αρχής καταδικασμένα σε αποτυχία.
Συμπέρασμα; «Όταν μιλούν οι μεγάλοι για σένα, καλά κάνεις και αισθάνεσαι άσχημα». Αλλιώς: το μεν Ταμείο συνεχίζει να αναζητά αφορμή να απεμπλακεί από τα Προγράμματα που αφορούν Ευρωζώνη, ο δε ESM να μας σπρώξει με κάθε φιλική διάθεση «στις αγορές» παρέχοντας εν ανάγκη διαβεβαιώσεις αξιοπιστίας (μας) για ξεφόρτωμα.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 4/12/2017.

Από τον Γεώργιο Καρτάλη στον Ν. Χριστοδουλάκη

Βρεθήκαμε σε μια συζήτηση, που οργανωνόταν από την Κοινότητα Διαλόγου «Σύνθεσις» η οποία ξεκίνησε το 2014 ως πρωτοβουλία πολιτών σε αναζήτηση «σύνθεσης ιδεών, προσεγγίσεων και απόψεων μέσα από διάδραση και όσμωση όσων κινούνται στον δημιουργικό και ορθολογικό Ευρωπαϊκό χώρο». Το ενδιαφέρον μας κέντρισε ακριβώς η έννοια της σύνθεσης, που δεν φοριέται και τόσο στις ημέρες της αυτάρεσκης αντιπραθετικότητας, όμως και το θέμα που ανακοινωνόταν «Ο Γεώργιος Καρτάλης και η τρέχουσα κρίση» κάπως ανέβασε την περιέργεια: μια πολιτική φιγούρα της δεκαετίας του ΄50, τι υποσχόταν πέραν των χαλαρών συμπαραδηλώσεων που θα μπορούσε να φωτίζει το σήμερα, 60 και 65 χρόνια αργότερα;
Η περιέργειά μας ανταμείφθηκε – πολλαπλά! Αφήνουμε κατά μέρος τα πιο ιστορικά και πολιτικά στοιχεία που αφορούν μια φιγούρα η οποία αληθινά χάθηκε πρόωρα από την ταραγμένη εποχή των πρώτων μεταπολεμικών/μετεμφυλιακών χρόνων και της αγωνίας για ανασυγκρότηση. Ανασυγκρότηση μιας χώρας που βρισκόταν - κυριολεκτικά όμως - σε ερείπια. Καθώς η υπόθεση έχει βασικά οικονομικό χαρακτήρα, θα μείνουμε σε δυο κυρίως καταθέσεις.
Γνωστός ο τρόπος με τον οποίο έχει καταγραφεί ο Γεώργιος Καρτάλης, ως βασικός αρχιτέκτονας της σταθεροποίησης και αναπτυξιακής δρομολόγησης της οικονομίας στην δεκαετία του ΄50. Που συνεχίστηκε, με βάση κατά το κρατούν αφήγημα την υποτίμηση Μαρκεζίνη, και στις δυο δεκαετίες οι οποίες ακολούθησαν.
Ήρθε όμως τώρα στα πλαίσια της «Σύνθεσης» ο μελετητής της Οικονομικής Ιστορίας Ανδρέας Κακριδής (μόλις προ μηνών παρουσίασε την βιογραφία του Κυριάκου Βαρβαρέσου, ενώ τώρα διευθύνει το Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος) και κατέθεσε μια διαφορετική παρατήρηση: εκείνο που λειτούργησε αποφασιστικά στην απόφαση για τον πυρήνα σταθεροποίησης Καρτάλη - επι Κυβερνήσεως Πλαστήρα - ήταν η αιφνίδια και για εσωτερικούς Αμερικανούς λόγους απόφαση του Κογκρέσου για απότομη περικοπή της βοήθειας/των κονδυλίων του Σχεδίου Μάρσαλ. Κονδυλίων που είχαν φθάσει να στηρίζουν με ζαλιστικό ποσοστό τον προϋπολογισμό της ξέπνοης Ελλάδας του 1951: όταν τα 250 εκατομμύρια δολάρια της βοήθειας (συνειδητοποιήσετε την κλίμακα σε σύγκριση με σήμερα: άλλη πληθωριστική ιστορία αυτή!...) περικόπηκαν όχι στα απειληθέντα 200 αλλά σε... 182 εκατομμύρια, οι μεν Αμερικανοί της Βοήθειας έμειναν εμβρόντητοι, το δε τότε Ελληνικό πολιτικό σύστημα κυριολεκτικά πάγωσε. Εκείνο που πιστώνεται υπ' αυτές τις συνθήκες ο Γ. Καρτάλης ήταν ότι, πέρα από τις διαμαρτυρίες και τις παραστάσεις, έστησε όρθια μια εις βάθος δημοσιονομική ανασυγκρότηση. Με αυξήσεις αμέσων φόρων (έως τότε μόνον οι έμμεσοι λειτουργούσαν), με ριζικές μειώσεις δαπανών, με κινήσεις ελευθέρωσης της οικονομικής δραστηριότητας: το «Γιώργο, δεν θα βρούμε ούτε την ψήφο μας!» Που ιστορείται ότι του είπε ο Πλαστήρας (ή που, κατ' άλλων αφήγηση, έλεγε ο ίδιος ο Καρτάλης ρωτώντας πότε θα γίνονταν εκλογές, ώστε να μην φέρει όλες τις επώδυνες προσαρμογές στην πιο άκαιρη συγκυρία), επαληθεύθηκε στις εκλογές του Νοεμβρίου 1952 με το υπερ-πλειοψηφικό (και το «Τι Πλαστήρας, τι Παπάγος») που έφερε τότε τον Συναγερμό στα πράγματα.
Η βασική προσφορά του Καρτάλη ποια ήταν; Ότι άντεξε να σηκώσει το βάρος της σταθεροποίησης. Αλλά και ότι δεν περιορίστηκε σε εύκολα/οριζόντια μέτρα αλλά, γνωρίζοντας ή και μυριζόμενος την πραγματική λειτουργία της οικονομίας, πρόκρινε στοχευμένες παρεμβάσεις...
Χτίζοντας, τώρα, επάνω σ' αυτόν τον καμβά ο Νίκος Χριστοδουλάκης - με την δίδυμη εμπειρία του θεωρητικού/πανεπιστημιακού οικονομολόγου και του ασκήσαντος οικονομική πολιτική την κρίσιμη περίοδο των χρόνων της εισόδου της Ελλάδας στην Ευρωζώνη - ήρθε να διατυπώσει μιαν εν μέρει ετερόδοξη θέση. Ότι δηλαδή, την χρυσή εποχή της ανάπτυξης στην Ελληνική οικονομία, δεν θάπρεπε να την συνδέουμε τόσο με την υποτίμηση Μαρκεζίνη/του 1953 (έστω και επί βάσεως της σταθεροποίησης Καρτάλη). Γι αυτόν, η υποτίμηση άφησε πίσω της ίχνος πληθωριστικό, άσχετα αν αυτό παρέμεινε κρυφό/suppressed inflation (πώς; γιατί; λόγω διοικητικών ελέγχων σε τιμές και πιστώσεις και λόγω αστυνόμευσης των αμοιβών της εργασίας) μέχρι την δεκαετία τού 70. Δεν πιστώνεται δηλαδή η υποτίμηση την αναπτυξιακή έκρηξη της «χρυσής εποχής» της Ελληνικής οικονομίας. Η οποία, αντιθέτως, «ανήκει» στην κυρίως σταθεροποίηση Καρτάλη, αλλά και στην θεσμική κατοχύρωση των επενδύσεων στο Σύνταγμα του 1952 (και στο βάσει αυτού Ν.Δ. 2687/53).
Την συνηθίζει τον τελευταίο καιρό ο Ν. Χριστοδουλάκης την ετερόδοξη προσέγγιση : θυμίζουμε τις προτάσεις του για μια διαφορετική αναδιάρθρωση του χρέους με επενδυτική χρήση μέρος των πρωτογενών πλεονασμάτων – αλλά και την σταυροφορία του εναντίον του φαινομένου «κέρδη και περιουσίες έξω, κόκκινα δάνεια και απαιτήσεις για κούρεμά τους μέσα»...

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 17/11/2017.

Μια «άλλη» συζήτηση για start-ups

Όταν κανείς προσκαλείται να μετάσχει σε μια διοργάνωση-συζήτηση για την διαδικασία ενσωμάτωσης στις σύγχρονες πόλεις ΚΑΙ την κινητοποίηση/στράτευση των πολιτών (πήγαμε να μεταφέρουμε στα Ελληνικά το "Inclusive Cities &Engaged Citizens"), όπως εκείνη που πρότεινε το Ελληνοαμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο και η CSR/Ελλάς ετοιμάζεται για «κάτι από εταιρική κοινωνική ευθύνη», άντε και με ένα συμπλήρωμα από διαδικασία συμβίωσης στην σύγχρονη πόλη.
Εκείνο που τελικά προσφέρθηκε στην εκδήλωση της περασμένης Δευτέρας αποδείχθηκε πως ήταν πολύ πιο πολύπλοκο και - ας μας επιτραπεί - ως εκ τούτου σαφώς πιο ενδιαφέρον. Ήδη, ο κεντρικός ομιλητής Δήμαρχος της Βέρνης – ο ελβετικότατος Alec von Graffenried - στην εισαγωγική του τοποθέτηση το πήγε παραπέρα: μίλησε μεν για τα περί πόλεως και δημοκρατίας με αναγωγή στην Ελληνική παράδοση, πλην ΟΧΙ με την κοινότυπη λογική αρχαιολατρείας, αλλά ενσωματώνοντας με στοργή (ίσως και θαυμασμό) στον λόγο του την κατάθεση κοινωνικής συμβίωσης που αποτελεί το Ελληνικό καφενείο. Και μάλιστα στην σύγχρονη δικτυωμένη/διασυνδεδεμένη ψηφιακά πόλη. Και μάλιστα σε αναζήτηση διάθεσης ενεργού και όχι παθητικής συμβίωσης: όχι ακριβώς εκείνο που θα περίμενες από Ελβετό!
Πάμε όμως στον πυρήνα. Ένα πάνελ έδωσε τον λόγο σε εμπνευστές start-ups που πέτυχαν/που πετυχαίνουν, υπό τις συνθήκες της Ελληνικής κρίσης - όχι όμως μόνον με την λογική της επιτυχίας/επιβίωσης/ανάπτυξης, αλλά και με εκείνην της διάχυσης διαφορετικών προτύπων στην κοινωνία. Ήδη παρεμβαίνοντας «απ' έξω» η Sabina Dzikrman, επικεφαλής για την Ελλάδα της EBRD (που ακριβώς ήρθε σ' εμάς λόγω κρίσης ενώ η καταστατική της λειτουργία ήταν να βοηθήσει χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης να «ανακαλύψουν» την οικονομία της αγοράς) κατέθεσε ένα πολύτιμο συγκριτικό στοιχείο: σε σχέση με άλλες στηριζόμενες χώρες η Ελλάδα δείχνει να πηγαίνει καλά, σε σχέση όμως γενικά με το Ευρωπαϊκό περιβάλλον τα χρόνια της κρίσης «γράφει» μεν καλά όσον αφορά την ανθεκτικότητα/resilience και την επίτευξη ενσωμάτωσης/inclusiveness, όμως υστερεί σοβαρά σε ανταγωνιστικότητα, σε καλή διακυβέρνηση ή οικονομική ενσωμάτωση.
Περνώντας , τώρα σε επιμέρους «παίκτες» του χώρου των start-ups , είχαμε τον Νίκο Δρανδάκη της τόσο πολυσυζητημένης Taxibeat. Αυτός απέφυγε στην δική του εισήγηση να μιλήσει για τις πρόσφατες περιπέτειες του εγχειρήματός του. Αντίθετα, απέδωσε την επιτυχία της πλατφόρμας του στο ότι οι ιδρυτές της αντέστρεψαν την πυραμίδα ιεράρχησης στόχων: πρώτοι οι μέτοχοι – ύστερα οι πελάτες - τελευταίοι οι εργαζόμενοι, με προσπάθεια (ακολουθώντας την λογική του "Drive" του Daniel Pink - Η παράξενη αλήθεια για το τι μας δίνει κίνητρο - να εξασφαλίσει σε όσους δούλεψαν στο Taxibeat όχι απλώς καλό χώρο δουλειάς και καλύτερες οικονομικές απολαβές από της αγοράς, αλλά και αίσθηση αυτονομίας, αντίληψη στόχου που συμμερίζονται. [Μόνον όταν τσιγκλίστηκε ο Δρανδάκης αναφέρθηκε στην τωρινή του περιπέτεια με Σπίρτζη κοκ. Για να τονίσει κυρίως το πόσο αποθαρρυντικά λειτουργεί η αλλαγή κανόνων μόλις φανεί ότι πέτυχες].
Ο Νικόλαος Πίπας της Yoleni's που έχει την λογική να γνωρίσει σε όσο ευρύτερο κοινό γίνεται Ελληνικά προϊόντα διατροφής/Ελληνικές γεύσεις, μίλησε για το portal προώθησης ιδιαίτερων διατροφικών προϊόντων που ήδη κατόρθωσε - ακριβώς ξεκινώντας μέσα στην κρίση - να φιλοξενεί στα διαδικτυακά του ράφια πάνω από 2.000 προϊόντα κάπου 200 μικρών παραγωγών. Ακολουθώντας όμως την λογική της Amazon να «δένει» την διαδικτυακή παρουσία με την υλική δημιούργησε ήδη από τον Νοέμβριο του 2016 τον ιδιότυπο πολυχώρο γεύσεων στην Σόλωνος που ήδη κατόρθωσε να γίνει και τουριστικός προορισμός, προτείνοντας και συνταγές προϊόντων όπως οι παραδοσιακές πίτες. Αυτά όλα, συν την διάταξη που θυμίζει παλιό εδωδιμοπωλείο αλλά και διαθέτει μέχρι και παιδότοπο, προτίθεται τώρα να μεταφέρει στην Providence του Rhode Island, σε μικρή απόσταση από την Βοστώνη, με μια franchise επένδυση άνω των 2 εκατομμυρίων δολαρίων. Και υπάρχει ως φαίνεται ευρύτερο ενδιαφέρον εξάπλωσης.
Τελευταίος, ο Σπύρος Τσομπανίδης της Phee. Που, διαπιστώνοντας ότι κάθε χρόνο δεκάδες παράκτιων δήμων στην Ελλάδα χρειάζεται να απομακρύνουν τόνους από φύκια (300 τόνους για κάθε δήμο κατά μέσον όρο, με κόστος γύρω στις 30.000 ευρώ τον χρόνο επίσης κατά μέσο όρο), λάνσαρε την ιδέα συλλογής και κατεργασίας των φυκιών, που εν συνεχεία γίνονται φυσικά χρηστικά προϊόντα με λογική μόδας – από κουτιά συσκευασίας και καλύμματα κινητών μέχρι ρακέτες θαλάσσης ή πλαίσια φωτογραφιών . Δίπλα στον καθαρισμό των παραλιών με εθελοντική κινητοποίηση, προέκυψε μια ακόμη εξαγωγική ευκαιρία...
Start-ups που, θαρρούμε, συνδυάζουν την βιωσιμότητα/επιτυχία με άνοιγμα κοινωνικών οριζόντων.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 9/11/2017.

H σχέση Ελλάδας- Ευρωζώνης ανεπάντεχα στο προσκήνιο

Η διήμερη απεργία των δημοσιογράφων εκτόπισε από την κεντρική θέση που της έπρεπε την – εξαιρετικά διαφωτιστική – συνέντευξη του Βόλφγκανγκ Σώϋμπλε στον Αλέξη Παπαχελά, στις «Ιστορίες» του ΣΚΑΙ. Δυο φορές ο Άρχων του Eurogroup ανεμνήσθη την λειτουργία του Grexit – την μια όταν εκείνος το πρότεινε (ως time-out, ώστε να μπορέσει η Ελλάδα να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητά της «ξεκλειδώνοντας» για ένα διάστημα από το ευρώ) στον Βαγγέλη Βενιζέλο. την άλλη όταν το 2015 μετά το δημοψήφισμα του καλοκαιριού ανέφερε ότι «η μεγάλη πλειονότητα των υπουργών Οικονομικών [της Ευρωζώνης], ουσιαστικά, όλοι ήταν της άποψης ότι το καλύτερο για την Ελλάδα ήταν να πάρει ένα time-out με στήριξη της Ευρωπαϊκής αλληλεγγύης». Πάντως για την ώρα, ο προσερχόμενος σήμερα ως φίλος της Ελλάδας Σώϋμπλε κατέληξε ότι «το θέμα [Grexit] δεν τίθεται». Και μάλιστα απηύθυνε παραίνεση στα media, να μην ανακινούν το ζήτημα καθώς αυτό «θα οδηγήσει σε κάτι που δεν επιθυμούμε, στην απώλεια της εμπιστοσύνης των αγορών».
Λίγες μέρες νωρίτερα, στα πλαίσια του 6ου Διεθνούς Συμποσίου Θεσσαλονίκης («Η Ελλάδα το 2018») η υπεύθυνη για την Ευρώπη του Economist Intelligence Unit Joan Hoey, αφού περιέγραψε με σχήμα The ugly - The bad - The good την έως τώρα Ελληνική περίπτωση, ασφαλώς καταγράφοντας στοιχεία βελτίωσης (μετά βέβαια από μια βύθιση -25% στο ΑΕΠ, κι ακόμη περισσότερο -65% στις επενδύσεις, με αντίστοιχο κόστος στην κατάρρευση των κομμάτων αλλά και την αποσάθρωση της κοινωνικής συνοχής), αποδέχθηκε την τωρινή σταθεροποίηση και τα κάποια σημάδια ανάκαμψης. Αλλά διερωτήθηκε πώς μια Ελλάδα που έπιασε ρυθμούς ανάπτυξης +0,7% το α' 6μηνο του 2017 (όταν η Ευρωζώνη πορευόταν με +2,2%), θα μπορούσε να θεωρεί τον εαυτό της ικανοποιημένο... Προσέξτε όμως περισσότερο την συνέχεια: συγκρίνοντας την έμφαση που δίνουν οι Έλληνες οσάκις ερωτώνται «στην δημοκρατία» με την βαθύτερη δυσαρέσκεια από μέρους τους για την πολιτική τους τάξη, αλλά και την αρνητική αντίληψη που έχουν για τους «ειδικούς» (και τον όποιο ρόλο τους στην διακυβέρνηση) η Joan Hoey έφθασε να διερωτηθεί μήπως η αληθινή ανανέωση του πολιτικού προσωπικού στην χώρα θα απαιτούσε «έξοδο από τον οικονομικό και πολιτικό ζουρλομανδύα της Ευρωζώνης».
Μετά το κάποιο πάγωμα που έγινε αισθητό στην αίθουσα «Παύλος Ζάννας», προέκυψε μια ενδιαφέρουσα αναστροφή με το ερώτημα που έθεσε – όχι στην ομιλήτρια, στο ακροατήριο! – ο σύνεδρος-πανελίστας Denis McShane, πρώην υπουργός για την Ευρώπη των Κυβερνήσεων των Εργατικών: «Πόσοι θα ήταν υπέρ Grexit;». Τέσσερα ή πέντε χέρια σηκώθηκαν στο «ΝΑΙ». Πολλές δεκάδες στο «ΟΧΙ»...
Και για να κλείσουμε αυτήν την ιδιότυπη περιήγηση. Μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο «Ελλάδα και ευρώ : η φιλελεύθερη άποψη» του Τάκη Μίχα. Πρόκειται για μια μαχητική κατάθεση – καταγγελία του φιλελεύθερου χώρου και της σύμπραξής του στην περιπέτεια Ευρωζώνης. Αφιερώνεται το βιβλίο «στις χιλιάδες νέων που καταδικάστηκαν σε ισόβια ανεργία και υποαπασχόληση από την ματαιοδοξία και τον κυνισμό των πολιτικών συντεχνιών στην Ελλάδα».
Εκείνο που πληγώνει τον Τάκη Μίχα είναι ότι «με την στάση τους οι φιλελεύθεροι έχασαν κάθε δυνατότητα να επηρεάσουν τις πολιτικές εξελίξεις και να πρωτοστατήσουν στην ανατροπή του ελληνικού [...]. Ενώ διογκώνονταν καθημερινά το κίνημα ενάντια στην νομενκλατούρα των Βρυξελλών και στους ντόπιους εκφραστές της, οι φιλελεύθεροι είχαν χάσει την φωνή τους και έτρεχαν να κρυφτούν στις ποδιές άλλων βαθύτατα αντιφιλελεύθερων πολιτικών δυνάμεων».
Για τον προλογίζοντα το βιβλίο Γιάνη Βρουφάκη, «o Τάκης Μίχας είναι από τους ελάχιστους Έλληνες λιμπεραλιστές που, όταν κυριάρχησε η παράταξη που υποτίθεται διατράνωνε τον λιμπεραλισμό, αρνήθηκε να εξαργυρώσει για ίδιον όφελος την χρόνια αντιπαράθεσή του τόσο με το κρατικοδίαιτο κατεστημένο όσο και με αριστερούς (όπως ο υπογράφων). Παρατηρώντας την αβάστακτη ελαφρότητα των έως τότε συνοδοιπόρων του καθώς το ευρώ εμφανίστηκε στον ορίζοντα, ξεκίνησε έναν προσωπικό αγώνα για να κρατηθεί αξιοπρεπής και συνεπής με τις βασικές του αρχές».
Ο επίσης παρεμβαίνων προλογικά Ανδρέας Ανδριανόπουλος κάνει την μελλοντοστραφή πολιτική εκτίμηση ότι «αν δεν αλλάξουμε μυαλά, που όπως αποδείχθηκε δεν αλλάξαμε, κανένας εκσυγχρονισμός δεν θα μας κυριεύσει. Οδηγηθήκαμε λοιπόν σε οικονομικά, και όχι μόνο , αδιέξοδα λόγω της ανάγκης ικανοποίησης ενός δημοκρατικά απαίδευτου εκλογικού σώματος ».
Με αναπάντεχο τρόπο επανέρχεται το ζήτημα των σχέσεων Ελλάδας-Ευρωζώνης, λίγο προτού αποκρυσταλλωθεί η «επόμενη» μέρα, μετά το τρίτο των Μνημονίων.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 26/10/2017.

Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε…

Η προσοχή είναι στραμμένη στα απόνερα που άφησε – και που επι καιρό θα αναλύονται, θα σχολιάζονται και θα αποτελούν αντικείμενο προβολής στο μέλλον – η επίσημη επίσκεψη Τσίπρα στις ΗΠΑ. Όπως πάντα στα Ελληνικά μας πράγματα, η αξιολόγηση εξαρτάται από το ποια γωνία είναι εκείνη υπό την οποία λέει ο καθένας τα πράγματα. (Βέβαια, εδώ να μην παραλείψουμε να σημειώσουμε ότι, προτού φύγει ο Πρωθυπουργός για την υπερατλαντική του παρουσία και – κυρίως - για την συνάντηση με τον Αμερικανό Πρόεδρο, ο αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης έκρινε πολιτικά αναγκαίο - για να μην πούμε αναπόφευκτο – να του ευχηθεί διεξοδικά καλή επιτυχία. Είχε μάλιστα προηγηθεί από τον Κυριάκο Μητσοτάκη η Ντόρα Μπακογιάννη, σε τηλεοπτική της τοποθέτηση).
Πάντως, αν κοντοσταθεί κανείς στο πρώτο βήμα της επίσκεψης Τσίπρα στην Ουάσιγκτων - την συνάντηση με την Κριστίν Λαγκαρντ στο ΔΝΤ – άλλοι στην απ' εδώ πλευρά του Ατλαντικού «κράτησαν» το ότι η σύσταση Λαγκάρντ για «έγκαιρη ολοκλήρωση της τρίτης αξιολόγησης» (για την οποία η ίδια και ο Πρωθυπουργός «έχουν δεσμευτεί να συνεργασθούν») συνδέθηκε με την «πλήρη εφαρμογή της συμφωνίας με τους Ευρωπαίους εταίρους για ελάφρυνση του χρέους», καθώς και στην εκφρασθείσα πεποίθηση Τσίπρα ότι «στις συζητήσεις για το χρέος, το ΔΝΤ θα διαδραματίσει αποφασιστικό ρόλο». Ενώ άλλοι έδωσαν έμφαση στο ότι η Κριστίν Λαγκάρντ, καίτοι δεν ζήτησε ως Ταμείο «νέα μέτρα», επέμεινε στην αμφισβήτηση επίτευξης του στόχου πρωτογενούς πλεονάσματος του 3,5% του ΑΕΠ (θεωρώντας ότι, για το 2018, είναι επιτεύξιμο ένα 2,2% μόνον), αλλά επέμεινε «να εφαρμοσθούν όσα έχουν συμφωνηθεί» Και ότι το Ταμείο «θα προσέχει ώστε να τηρούνται οι δεσμεύσεις» (στις οποίες περιλαμβάνεται και το ενδεχόμενο να έρθουν νωρίτερα τα προνομοθετημένα μέτρα για 2019 – μείωση συντάξεων - και 2020 – αύξηση φορολογίας μέσω μείωσης του αφορολόγητου).
Άν τώρα δει κανείς την τοποθέτηση του Προέδρου Τραμπ στην συνάντηση με Τσίπρα – όπου βάρυνε βέβαια η συζήτηση για την αναβάθμιση των F-16 και το κόστος των 2,4 δις δολαρίων... - υπήρξε ασφαλώς η συνηγορία για «credible debt relief»/αξιόπιστη ελάφρυνσης χρέους, προσπερνώντας την παλιότερη δυσπιστία για ανάμειξη του ΔΝΤ στην Ελληνική υπόθεση. Όμως... πού θα μας βγει τελικά η ισορροπία με τους Ευρωπαίους «εταίρους»; (Όσο για τις προοπτικές των ενεργειακών και των επενδυτικών, αναμονή για την ουσία. Αναμονή...).
Πάμε όμως τώρα σε λιγότερο υψηλή πτήση. Στην πάντα προσεγμένη παρουσίαση της Έκθεσης του ΙΟΒΕ για την Οικονομία (γ΄ 3μηνο 2017), η ανάγνωση που επικράτησε ήταν αντίστοιχα ανάλογη με την οπτική του καθενός.. Με φόντο πάντως της ΕΛΣΤΑΤ την αναγνώριση ότι το 2016 έκλεισε με -0,2% , δηλαδή σε ύφεση, η αύξηση του ΑΕΠ κατά 0,6% στο α΄6μηνο της φετεινής χρονιάς ήρθε ως ανάσα έναντι μείωσης ίδιας έκτασης πέρσι – αλλά η παγκόσμια ανάπτυξη ήταν στο 3,1% για το ίδιο διάστημα, με 2,2% στις ανεπτυγμένες οικονομίες. Η βάση της αύξησης του ΑΕΠ ήταν αξιόπιστη, αφού το 8μηνο του 2017 είχαμε +5,4% στην βιομηχανική παραγωγή, αλλά και βελτίωση των επιχειρηματικών προσδοκιών και συνεχιζόμενη αύξηση των εξαγωγών – αλλά οι προσδοκίες για την συνολική ανάπτυξη μένουν κάτω του 1,5% ή μάλλον «στην περιοχή του 1,3%», (την στιγμή που η Τράπεζα της Ελλάδος έκανε λόγο για 1,7%, ο δε Αλέξης Τσίπρας ανέφερε κάτι σαν 2% ως εφικτό).
Βέβαια, λόγος γίνεται για επιτάχυνση της ανάπτυξης το 2018, «στην περιοχή του 2%», με προσδοκίες για διεύρυνση των εξαγωγών κατά 7% (με δεδομένη κλιμάκωση της ανάπτυξης στην ΕΕ, αλλά και συνολικά στο διεθνές εμπόριο) – αλλά, και εδώ, το ΙΟΒΕ μένει πίσω από τις κεντρικές προσδοκίες της Κυβέρνησης.
Όσο για τις επιδόσεις εκτέλεσης του Προϋπολογισμού, ναι μεν καταγράφει το ΙΟΒΕ («παρά τα προβλήματα που παρατηρούνται») ότι κινείται «σε τροχιά επίτευξης των στόχων του τρίτου Προγράμματος Προσαρμογής», αλλά σημειώνεται ότι υπάρχει υπο-εκτέλεση του ΠΔΕ καθώς και ανάγκη εκτέλεσης«στο υπόλοιπο του έτους» των πρωτογενών δαπανών οι οποίες έως τώρα περιορίζονται. Όσο για τον στόχο του 3,57% ως πρωτογενές πλεόνασμα που θέτει για το 2018 ο Προϋπολογισμός «οι στόχοι θεωρούνται φιλόδοξοι». Και τούτο επειδή «κατά κύριο λόγο το πλεόνασμα προγραμματίζεται να επιτευχθεί μέσω του ασφαλιστικού συστήματος» τόσο στην πλευρά των δαπανών (μειώσεις συντάξεων) όσο και των εσόδων (αύξηση εισφοράς). Δίπλα δηλαδή στην φορολογική κόπωση, το ΙΟΒΕ αναδεικνύει την ασφαλιστική κόπωση ως παράγοντα αβεβαιότητας...
Συνεπώς; Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε – εν γένει.

*Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 19/10/2017.

Το καταραμένο «παραγωγικό κενό»

Πάρτε δυο στιγμιότυπα αυτών των ημερών, από την συνεχιζόμενη προσπάθεια να «δέσει» η Ελληνική οικονομία σε μια σταθερότερη πορεία – μ' εκείνο που ονομάζουμε καμιά φορά «προοπτική».
Το πρώτο: όλοι έχουμε συνειδητοποιήσει ότι, άμα δεν προχωρήσει η εξόφληση των arrears του Δημοσίου προς ιδιώτες, το οφειλόμενο υπόλοιπο της προηγούμενης δόσης (μετά το κλείσιμο της περιπετειώδους δεύτερης αξιολόγησης του Μνημονίου-3, θυμάστε;), δηλαδή η υποδόση των 800 εκατ. ευρώ, όχι μόνον δεν θα εκταμιευθεί από τον ESM αλλά θα μπορούσε και να χαθεί τέλη Οκτωβρίου. Βέβαια, όπως πορεύεται δημοσιονομικά η χρονιά (ο Σεπτέμβριος δείχνει να έχει απορροφήσει την υστέρηση εσόδων Ιουλίου-Αυγούστου) δεν θα ήταν αυτό το κενό που θα έφερνε την καταστροφή: όμως το να αφεθεί ένα τέτοιο κονδύλι να ξεφύγει θα δημιουργούσε κακό προηγούμενο στο ξεκίνημα της τρίτης αξιολόγησης.
Δείτε, λοιπόν, τι συνέβη. Συνειδητοποιώντας ότι το «ευκολότερο» κομμάτι των ληξιπρόθεσμων του Δημοσίου – και, συνάμα, το αμεσότερης επίπτωσης στους κοινούς πολίτες/κανονικούς ανθρώπους - ήταν εκείνο των συντάξεων, που σέρνονται επί μήνες και χρόνια, το αρμόδιο Υπουργείο Εργασίας/Κοινωνικής Ασφάλισης και η Διοίκηση του ΕΦΚΑ απηύθυναν έκκληση στους εργαζόμενους του φορέα – δημοσίους υπαλλήλους, δηλαδή σ' εκείνους που έχουμε μάθει να υποτιμούμε και να τσουβαλιάζουμε, αδιακρίτως – να δουλέψουν υπερωριακά/μέχρι και το περασμένο Σαββατοκύριακο, έτσι ώστε να προωθηθούν «εμβόλιμες» κύριες συντάξεις. Ασφαλώς και τα 12,6 εκατομμύρια που αναλογούν στους 4.200 νέους δικαιούχους δεν είναι παρά σταγόνα στον ωκεανό των 1,44 δις ευρώ που έχουν καταβληθεί για 183.400 νέες συντάξεις (κύριες και επικουρικές, συν εφάπαξ) από την αρχή της χρονιάς. Όμως, να, έδειξαν κάτι που κοντεύει να θεωρηθεί αδιανόητο: όταν θελήσει να ξεκουνηθεί το Δημόσιο, μπορεί! (Φυσικά, αναμένεται η συνέχεια).
Το δεύτερο σημάδι βλέπει προς τα εμπρός: αύριο κανονικά αναμένεται η νέα ετυμηγορία της Moody's για την πιστοληπτική αξιολόγηση της Ελληνικής οικονομίας και – ακόμη περισσότερο – για τις προοπτικές της. Πριν τρεις μήνες η Moody's μας είχε «χαρίσει» μια βαθμίδα, με θετικό μάλιστα outlook. Δεν την ακολούθησε, μεσοκαλόκαιρα, η S&P σε αναβάθμιση αλλά πέρασε και εκείνη σε θετικό outlook. Στο τέλος του καλοκαιρού, ανοδικά αξιολόγησε και η (μικρότερη) Fitch. Και οι «τρεις αδελφές» ανέφεραν ότι μετά το κλείσιμο της δεύτερης αξιολόγησης η τρίτη προοιωνίζεται πιο ευθύγραμμη: να δούμε.
Να σημειωθεί παράλληλα ότι το ΔΝΤ (στην ετήσια έκθεσή του) μας φιλοδώρησε με ένα κλικ καλύτερη προοπτική ανάπτυξης για το 2018 απ' ό,τι και ο ίδιος ο δικός μας προϋπολογισμός ανέφερε στο προσχέδιό του – ένα 2,6% έναντι 2,4%: βέβαια για φέτος μας αφήνει στο 1,8% (για το μακρότερο, δε, μάλλον θεωρεί ότι «σβήνουμε» σ' ένα 1%).
Αν, τώρα, κάποιος θέλει να αρυσθεί θετικά σημάδια από τον χρηματοπιστωτικό τομέα, ας σημειώσει την κατά 3 φορές υπερκάλυψη από προσφορές του τριετούς καλυμμένου ομολόγου της Εθνικής (αρχικά ήταν να εκδοθεί για 500 εκατομμύρια, τελικά φαίνεται στα 750: για πρώτη φορά το 2014 ελληνική συστημική τράπεζα προσέρχεται και – φαίνεται να – πιάνει κουπόνι 3%). Αν δε προτιμάτε την πραγματική οικονομία, δείτε την ΕΛΣΤΑΤ να μιλάει για 5,6% αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής τον φετεινό Αύγουστο, έναντι ενός ρηχού +0,5% της περυσινής αντίστοιχης περιόδου. (Βέβαια, υποσημείωση: μια ανάσα πάνω από 3% πήγε η μεταποίηση, με «αστέρι» τα φάρμακα και τα βασικά μέταλλα. ενώ η ταλαιπωρημένη παραγωγή ορυχείων-λατομείων ξεπερνούσε το +6,5%...).
Θα μπορούσαμε να κλείσουμε/να το αφήσουμε εδώ αν στην εκτίμηση του ΔΝΤ που προσπεράσαμε παραπάνω – στα πλαίσια του World Economic Outlook ενόψει της φθινοπωρινής συνόδου ΔΝΤ/Παγκόσμιας Τράπεζας στην Ουάσιγκτων – δεν περιλαμβάνονταν δύο πικρότατα διαγράμματα για την Ελλάδα. Θα μπορούσε να τα περιγράψει κανείς ως «Διαγράμματα της Χαμένης ευκαιρίας». Αυτά βάζουν την Ελλάδα σε σύγκριση με δυο ντουζίνες χώρες σε αναφορά με το output gap/το παραγωγικό κενό που εμφανίζει η οικονομία, την απόσταση δηλαδή εκείνου που πετυχαίνει σε σχέση με εκείνο που θα μπορούσε. Μοναχική η Ελλάδα στην γωνία για το 2017. Μοναχική και η οριακά καλύτερη προοπτική για το 2018... Εκεί, λοιπόν, στηρίζει το Ταμείο και την δυσοίωνη προβολή για τον μακρότερο ορίζοντα – το καταδικαστικό 1% για το παραπέρα. Που δείχνει το αδιέξοδο των ψιλο-παρανοϊκών πλην υπεσχημένων/δεσμευτικών πρωτογενών πλεονασμάτων του 3,5% του ΑΕΠ (που λειτουργούν ως «πατητή» και για μετά το 2022). Και του πασίδηλα μη-βιώσιμου δημοσίου χρέους. Πάλι από την αρχή...

Δημοσιεύτηκε στην "Ναυτεμπορική" στις 13/10/2017.

Υποκατηγορίες

  • Ο δρόμος χαράζεται περπατώντας


    Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο ΣΥΡΙΖΑ/η Κυβέρνηση Τσίπρα/η διαπραγματευτική προσέγγιση Βαρουφάκη έχει αναζητήσει ρίζες στον ιδιαίτερο συμβολιστή ποιητή Αντόνιο Ματσάδο.


     

    Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο ΣΥΡΙΖΑ/η Κυβέρνηση Τσίπρα/η διαπραγματευτική προσέγγιση Βαρουφάκη έχει αναζητήσει ρίζες στον ιδιαίτερο συμβολιστή ποιητή Αντόνιο Ματσάδο. Όμως, έτσι, όπως επενδύθηκαν - με πολύ σώου, με πληθωρικές δηλώσεις, με πενιχρό πολιτικό περιεχόμενο πλην της διάθεσης κόντρας και τα κάποια στοιχεία αναδίπλωσης - οι ημέρες μετά το ξεκίνημα των Ευρωπαϊκών περιπλανήσεων Τσίπρα και (κυρίως!) Βαρουφάκη, αληθινά θυμίζουν το Se hace camino al andar/ Ο δρόμος χαράζεται περπατώντας.
    Έτσι, με αναζήτηση ενός κάποιου περιεχομένου για την πληθωρική φόρμα, φθάσαμε στις Προγραμματικές Δηλώσεις, που κινδυνεύουν να είναι το πιο αστραπιαία μεταφραζόμενο κείμενο στην διεθνή σκηνή! Με το καημένο το "Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης" να επιχειρείται να αποκτήσει αποτύπωση που και τους "έξω" να μην συνταράξει περισσότερο, κι εμάς τους "μέσα" να κρατήσει σε ενθουσιασμό.
    Ενώ όμως φαίνεται ότι τελικά θα καταλήξουμε και με Φόρο Επιδεικτικής Κατανάλωσης (αντί του πεζού Φόρου Πολυτελείας: ο Ανδρέας Παπανδρέου θα δάκρυζε, βλέποντας υλοποίηση Thorstein Verblen) και με Ταμείο Εθνικού Πλούτου (αντί για ΤΑΙΠΕΔ: σοφή η ιδέα να συνδυαστεί η εκποίηση/αξιοποίηση με την υπόσχεση για διάσωση του Ασφαλιστικού), συν μια καμπάνια κατά των ολιγαρχών και της ("μεγάλης") φοροδιαφυγής, τα διαβολεμένα τα νούμερα δεν εμφανίζονται στο προσκήνιο. Στο EuroWorkingGroup η εξήγηση ήταν... οι Προγραμματικές που δεν είχαν αναγνωσθεί! Στο δίδυμο Eurogroup της 11ης/16ης Φεβρουαρίου, το ζήτημα κινδυνεύει να είναι σαφώς πιο δυσάρεστο (η Κορυφή της 12ης είναι ούτως ή άλλως "πολιτική"). Στην σταθερή πίεση των "εταίρων" για νούμερα, για ποσοτικοποίηση των πολιτικών όχι απλώς συγκεκριμένη αλλά και πειστική, η Ελληνική στάση είναι Βαρουφακική: "Give us time and give us space". Που στην πραγματικότητα έχει την ακόλουθη απόδοση: "Δώστε μας χρόνο να σκεφθούμε τι θέλουμε/Δώστε μας περιθώρια μέχρις ότου εσείς (οι "εταίροι") σκεφθείτε τι θα μπορούσατε να δώσετε/πού και πώς θα μπορούσατε να χαλαρώσετε ένα κακοσχεδιασμένο και εκ του αποτελέσματος αποτυχημένο Πρόγραμμα, στο οποίο εμείς ζούμε και πνιγόμαστε (και το βλέπετε) εδώ και 5 χρόνια".
    Στην πιεστική απαίτηση των "εταίρων" για νούμερα, για στοιχεία , η Ελληνική πλευρά αντιπαρατάσσει ενδιαφέρουσες διαβεβαιώσεις, όπως για δημοσιονομική ισορροπία, ή πάλι για (ήπιο) πρωτογενές πλεόνασμα. Το πρόβλημα πού είναι; Έρχεται η δική μας διαβεβαίωση, π.χ. του τύπου: "Η αύξηση του κατώτατου μισθού θα διαρρυθμιστεί χρονικά, αλλά δεν έχει και δημοσιονομική επίπτωση, άσε που θα σημάνει πρόσθετες ασφαλιστικές εισφορές, άρα... μείωση των απαιτήσεων του Ασφαλιστικού από τον Προϋπολογισμό". Η άλλη πλευρά σπεύδει να παρατηρήσει: "Ωραία, όμως έχετε υπολογίσει πόσο η αύξηση κατωτάτων θα σημάνει σε αύξηση π.χ. του επιδόματος ανεργίας; Και πόσο στα επιδόματα μητρότητας; Πόσο και πώς θα "περάσει" στον υπολογισμό των συντάξεων; Α, ναι, και με τις υψηλότερες ασφαλιστικές εισφορές, πώς την βλέπετε την εισπραξιμότητα;"
    Αυτού του είδους την προσέγγιση, πάτε την τώρα και απλώστε την σ' όλο το φάσμα των Προγραμματικών όπως θα μεταφράζονται σε Πρόγραμμα - όχι πλέον "Θεσσαλονίκης", αλλά "ηπίως ψαλιδισμένο" ώστε να φαντάζει συμβατό με μια συζήτηση Eurogroup...
    Ή δείτε πάλι, την προσέγγιση να ζητηθεί η συμβολική αντικατάσταση της Τρόικας - η οποία και μισήθηκε, αλλά και απέτυχε ως "ελεγκτής" - με κάτι "άλλο". Σαν στοιχείο αυτού του "άλλου" κάποια στιγμή συζητήθηκε (όχι δε μόνον στην Αθήνα) και ο ΟΟΣΑ. Τον οποίο, βέβαια, γνώρισε πρόσφατα η ελληνική κοινή γνώμη ως εμπνευστή του διαβόητου toolkit/της εργαλειοθήκης: έκανε περισσότερο κακό η συζήτηση γύρω από το ζήτημα αυτό, έτσι όπως έγινε, παρά ο,τιδήποτε άλλο στο μέτωπο των μεταρρυθμίσεων.
    Ο ΟΟΣΑ, οργανισμός με εγγενώς διακρατική υφή, ενώ έχει και γνώση και λόγο - και δεν διστάζει να εκφραστεί με σαφήνεια και ένταση - δεν έχει συσχετισθεί με την γεύση επιβολής του ΔΝΤ και των Βρυξελλών. Εχει δε πρόσφατα "γνωρίσει" (με αφορμή το toolkit) την Ελληνική πραγματικότητα απο κοντά, έχει παίξει ρόλο υποβοήθησης των συνεννοήσεων ο Γενικός Διευθυντής του Ανχελ Γκουρία, που θάναι (στις 11 Φεβρουαρίου, κι αυτός!) στην Αθήνα.
    Όμως , με εμάς να αναζητούμε τον όποιο δρόμο περπατώντας, χρειάζεται παρόμοιες τομές να τις προωθήσει η "άλλη πλευρά". Καθώς και να παρατείνει (με δική της πρωτοβουλία;) τον χρόνο που τελειώνει.
    Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

     

    Το κείμενο του Α.Δ.ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΙΔΗ  δημοσιεύτηκε στη ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ 9.2.2015

    Καταμέτρηση Άρθρων:
    0